Điện thoại, máy tính bảng và máy tính đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của trẻ em. Từ học tập, tìm kiếm thông tin đến giải trí và kết nối với bạn bè, công nghệ mang lại nhiều tiện ích nhưng cũng đặt ra không ít vấn đề khiến cha mẹ lo lắng.
Không ít phụ huynh lựa chọn cách kiểm soát chặt chẽ: giới hạn thời gian sử dụng, cấm hoàn toàn một số thiết bị hoặc thu điện thoại của con khi trẻ vi phạm quy định. Cách làm này có thể giúp giảm thời gian trẻ tiếp xúc với màn hình trong ngắn hạn, nhưng nếu chỉ dựa vào cấm đoán, trẻ có thể khó hình thành khả năng tự kiểm soát khi không còn sự giám sát của cha mẹ.
Không phải cứ dùng màn hình là xấu
Điện thoại hay máy tính bản thân không quyết định một đứa trẻ sẽ nhận được lợi ích hay tác hại từ công nghệ. Yếu tố quan trọng nằm ở nội dung trẻ tiếp cận, thời gian sử dụng và mục đích sử dụng.
Một chiếc máy tính có thể phục vụ việc học, giúp trẻ tìm hiểu kiến thức mới, rèn ngoại ngữ hoặc phát triển kỹ năng. Nhưng chính thiết bị đó cũng có thể trở thành nguồn gây xao nhãng nếu trẻ dành phần lớn thời gian cho trò chơi, video ngắn hoặc mạng xã hội.
Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi "Con dùng điện thoại bao lâu?", cha mẹ có thể quan tâm nhiều hơn đến "Con đang dùng điện thoại để làm gì?". Sự thay đổi trong cách đặt vấn đề này giúp phụ huynh chuyển từ kiểm soát thiết bị sang hướng dẫn hành vi.
Cha mẹ nên dạy con cách sử dụng công nghệ
Một đứa trẻ không thể tự nhiên biết cách quản lý thời gian, bảo vệ thông tin cá nhân hay nhận diện nội dung không phù hợp trên Internet. Đây đều là những kỹ năng cần được hình thành thông qua hướng dẫn và trải nghiệm.
Cha mẹ có thể cùng con xây dựng những nguyên tắc sử dụng thiết bị ngay từ đầu. Chẳng hạn, trẻ cần hoàn thành bài tập hoặc những công việc cần thiết trước khi giải trí; không sử dụng điện thoại trong bữa ăn; hạn chế thiết bị trước giờ ngủ và dành thời gian cho vận động, vui chơi trực tiếp. Quan trọng hơn, các quy tắc nên được giải thích rõ ràng thay vì chỉ đưa ra mệnh lệnh.
Khi trẻ hiểu vì sao cần giới hạn thời gian màn hình, tại sao không nên chia sẻ thông tin cá nhân hay vì sao cần kiểm chứng một thông tin trên mạng, trẻ sẽ dần hình thành khả năng tự đưa ra lựa chọn thay vì chỉ làm theo vì sợ bị phạt.
Cùng con trải nghiệm thay vì chỉ đứng ngoài kiểm soát
Một trong những cách hiệu quả để cha mẹ hiểu thế giới số của con là trực tiếp tìm hiểu những gì trẻ đang sử dụng. Phụ huynh có thể hỏi con về trò chơi yêu thích, nội dung trẻ thường xem, những người con theo dõi hoặc điều gì khiến con thích một ứng dụng. Việc trò chuyện cởi mở giúp cha mẹ phát hiện sớm những vấn đề có thể phát sinh mà không khiến trẻ cảm thấy mình luôn bị theo dõi.
Thay vì chỉ nói "Con không được xem cái này", cha mẹ có thể cùng con phân tích nội dung, chỉ ra những thông tin thiếu chính xác hoặc hướng dẫn trẻ cách xử lý khi gặp nội dung khiến mình khó chịu. Đây cũng là cơ hội để cha mẹ dạy con những kỹ năng quan trọng như bảo vệ mật khẩu, không chia sẻ thông tin riêng tư, cảnh giác với người lạ trên mạng và biết tìm đến người lớn khi gặp tình huống bất thường.
Cha mẹ cũng cần làm gương
Trẻ em thường học từ hành vi thực tế của người lớn nhiều hơn những lời nhắc nhở. Nếu cha mẹ liên tục sử dụng điện thoại trong bữa ăn, vừa trò chuyện với con vừa kiểm tra tin nhắn hoặc dành phần lớn thời gian rảnh cho màn hình, việc yêu cầu trẻ "bỏ điện thoại xuống" sẽ khó thuyết phục.
Bởi vậy, xây dựng thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh nên bắt đầu từ cả gia đình. Cha mẹ có thể thống nhất những khoảng thời gian không sử dụng thiết bị, chẳng hạn trong bữa ăn hoặc khi cả nhà cùng trò chuyện. Những khoảng thời gian này không chỉ giúp giảm thời gian nhìn màn hình mà còn tạo cơ hội để các thành viên kết nối trực tiếp với nhau.
Mục tiêu cuối cùng là để trẻ tự kiểm soát
Khi còn nhỏ, trẻ cần cha mẹ đặt ra giới hạn. Nhưng về lâu dài, mục tiêu quan trọng hơn là giúp trẻ có khả năng tự quản lý việc sử dụng công nghệ. Một đứa trẻ trưởng thành không phải là đứa trẻ chưa từng dùng điện thoại, mà là người biết khi nào nên sử dụng, sử dụng vào mục đích gì và lúc nào cần dừng lại.
Công nghệ cũng không nên trở thành phần thưởng duy nhất dành cho trẻ hoặc công cụ để cha mẹ "giữ con ngồi yên". Khi được sử dụng hợp lý, thiết bị số có thể hỗ trợ học tập, sáng tạo và mở rộng hiểu biết của trẻ. Vì vậy, thay vì cực đoan giữa hai lựa chọn "cho dùng thoải mái" và "cấm hoàn toàn", cha mẹ có thể lựa chọn cách tiếp cận cân bằng hơn: đặt giới hạn, đồng hành, hướng dẫn và từng bước trao quyền tự chủ cho con.
Màn hình cuối cùng vẫn chỉ là một công cụ. Nó mang lại lợi ích hay trở thành vấn đề phụ thuộc phần lớn vào cách con người sử dụng. Vai trò của cha mẹ không nhất thiết là ngăn trẻ bước vào thế giới công nghệ, mà là trang bị cho trẻ đủ kiến thức và kỹ năng để bước vào thế giới đó một cách an toàn, chủ động và có trách nhiệm.
