Bộ Công an đã công bố hồ sơ dự án Bộ luật Hình sự sửa đổi để lấy ý kiến đóng góp. Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm là đề xuất cho người bị phạt tù không quá 5 năm nộp tiền để thay thế hình phạt tù và được hưởng án treo.
Tuy nhiên, thông tin này đang khiến một số người hiểu rằng cứ bị tuyên mức án không quá 5 năm tù và có khả năng nộp tiền thì sẽ đương nhiên không phải đi tù. Đây là cách hiểu chưa đầy đủ.
Đề xuất hai trường hợp xem xét án treo
Theo Điều 65 dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi, trường hợp thứ nhất là người bị xử phạt tù không quá 3 năm.
Căn cứ vào nhân thân, các tình tiết giảm nhẹ và nếu xét thấy không cần thiết phải bắt người phạm tội chấp hành hình phạt tù, Tòa án có thể cho hưởng án treo, đồng thời ấn định thời gian thử thách từ một đến 5 năm.
Quy định này về cơ bản tiếp tục giới hạn mức án tù được xem xét hưởng án treo là không quá 3 năm như pháp luật hiện hành.
Trường hợp thứ hai là người bị xử phạt tù không quá 5 năm nhưng không thuộc trường hợp nêu trên.
Dự thảo đề xuất Tòa án căn cứ nhân thân của người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và đánh giá việc có cần thiết buộc người đó chấp hành hình phạt tù hay không. Nếu đáp ứng điều kiện, Tòa án quyết định cho hưởng án treo, xác định mức tiền phải nộp để thay thế hình phạt tù và ấn định thời gian thử thách từ một đến 2 năm.
Không phải người bị phạt tù không quá 5 năm đều được nộp tiền
Mức án không quá 5 năm chỉ là một trong những điều kiện để Tòa án xem xét, không phải căn cứ duy nhất để người phạm tội được hưởng án treo.
Theo nội dung dự thảo, Tòa án còn phải xem xét nhân thân, các tình tiết giảm nhẹ và đánh giá người phạm tội có cần thiết phải chấp hành hình phạt tù hay không.
Do đó, người bị tuyên mức án không quá 5 năm không có quyền tự lựa chọn nộp tiền để thay cho việc đi tù. Quyết định cho hưởng án treo và số tiền phải nộp thuộc thẩm quyền của Tòa án sau khi đánh giá toàn diện từng vụ án, từng người phạm tội.
Việc nộp tiền theo đề xuất cũng không đồng nghĩa với xóa bỏ bản án hoặc miễn trách nhiệm hình sự. Người được hưởng án treo vẫn là người bị kết án và phải thực hiện các nghĩa vụ trong thời gian thử thách theo quy định của pháp luật về thi hành án hình sự.
Vi phạm nghĩa vụ vẫn có thể phải chấp hành án tù
Dự thảo quy định người hưởng án treo phải chịu sự giám sát, giáo dục và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ trong thời gian thử thách.
Nếu người hưởng án treo cố ý vi phạm nghĩa vụ từ 2 lần trở lên, Tòa án có thể buộc người đó chấp hành hình phạt tù của bản án đã cho hưởng án treo.
Trường hợp tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội mới, người phạm tội phải chấp hành hình phạt của bản án trước và bị tổng hợp với hình phạt của bản án mới.
Mới là đề xuất, chưa được áp dụng
Nội dung nộp tiền để thay thế hình phạt tù đối với người bị phạt tù không quá 5 năm mới được đưa ra trong dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi.
Hồ sơ dự án được Bộ Công an công bố lấy ý kiến từ ngày 26/6 đến hết ngày 16/7/2026. Đề xuất này chưa được Quốc hội thông qua và chưa có hiệu lực thi hành.
Vì vậy, ở thời điểm hiện tại, người bị phạt tù không quá 5 năm chưa thể căn cứ vào nội dung dự thảo để nộp tiền và yêu cầu được hưởng án treo.
Theo quy định đang áp dụng, Tòa án chỉ xem xét án treo đối với người bị xử phạt tù không quá 3 năm và phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về nhân thân, tình tiết giảm nhẹ cùng các yêu cầu liên quan.
