Trong kho tàng tục ngữ, ca dao Việt Nam, có nhiều câu nói ngắn gọn nhưng chứa đựng những bài học sâu sắc về cách đối nhân xử thế. Một trong số đó là câu: "Ở đời có bốn cái ngu: Làm mai, nhận nợ, gác cu, cầm chầu".
Trải qua hàng trăm năm, câu nói này vẫn được nhiều người nhắc lại như một lời nhắc nhở về những việc dễ mang đến phiền phức, thiệt thòi hoặc rủi ro cho bản thân. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu hết ý nghĩa của từng cụm từ, đặc biệt là "gác cu" – khái niệm khá xa lạ với cuộc sống hiện đại.
Vậy người xưa muốn gửi gắm điều gì qua câu nói này?
"Làm mai" – làm việc tốt nhưng dễ mang tiếng
Theo quan niệm dân gian, "làm mai" là đứng ra kết nối, giới thiệu đôi bên nam nữ tiến tới hôn nhân. Trong xã hội xưa, khi điều kiện giao lưu còn hạn chế, vai trò của người mai mối rất quan trọng.
Tuy nhiên, nếu cuộc hôn nhân không hạnh phúc, xảy ra mâu thuẫn hoặc đổ vỡ, người làm mai thường trở thành đối tượng bị trách móc. Ngược lại, khi gia đình sống hòa thuận, ít ai nhớ đến công lao của người đứng ra kết nối.
Chính vì vậy, ông bà cho rằng đây là việc dễ rơi vào cảnh "làm ơn mắc oán", bỏ công sức nhưng chưa chắc nhận được sự ghi nhận tương xứng.
"Nhận nợ" – tự đưa mình vào thế khó
"Nhận nợ" hay "lãnh nợ" được hiểu là đứng ra bảo lãnh hoặc vay mượn giúp người khác.
Trong trường hợp người vay không có khả năng thanh toán, người bảo lãnh có thể phải chịu trách nhiệm thay. Không chỉ liên quan đến tiền bạc, việc này còn dễ làm phát sinh mâu thuẫn trong các mối quan hệ thân quen.
Từ kinh nghiệm thực tế, người xưa khuyên con cháu nên thận trọng khi dùng uy tín cá nhân để bảo đảm cho các khoản vay của người khác, bởi hậu quả đôi khi vượt ngoài khả năng kiểm soát.
"Gác cu" là gì?
Trong bốn việc được nhắc đến, "gác cu" có lẽ là cụm từ khiến nhiều người trẻ ngày nay khó hiểu nhất.
"Gác cu" là cách gọi một thú chơi dân gian phổ biến ở nhiều vùng quê trước đây. Người chơi sử dụng chim cu gáy đã được thuần hóa làm chim mồi để dụ những con chim hoang dã bay tới rồi bẫy bắt.
Để thực hiện được việc này, người chơi phải đầu tư khá nhiều thời gian và công sức. Họ phải tìm mua chim giống tốt, chăm sóc cẩn thận, huấn luyện chim mồi trong thời gian dài và thường xuyên mang theo lồng bẫy vào rừng, ra đồng hoặc những khu vực vắng người.
Vì sao "gác cu" bị xem là một trong những cái dại?
Thoạt nhìn, đây chỉ là một thú vui giải trí. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của người xưa, hoạt động này tiềm ẩn không ít rủi ro.
Trước hết, người chơi phải bỏ ra nhiều thời gian, tiền bạc và công sức nhưng kết quả thu về không phải lúc nào cũng như mong muốn. Có những chuyến đi kéo dài nhiều giờ nhưng không bắt được con chim nào.
Bên cạnh đó, việc di chuyển vào các khu vực hoang vắng, đồi núi hoặc bụi rậm cũng tiềm ẩn nguy cơ gặp tai nạn, thời tiết xấu hay côn trùng, rắn rết nguy hiểm.
Đặc biệt, không ít trường hợp chim mồi – tài sản quý giá nhất của người chơi – bị thất lạc hoặc bay mất sau nhiều năm chăm sóc, khiến toàn bộ công sức gần như đổ xuống sông xuống biển.
Chính vì những rủi ro đó mà người xưa xem "gác cu" là một việc dễ khiến con người hao tâm tổn sức nhiều hơn những gì nhận lại.
"Cầm chầu" – khó làm hài lòng tất cả
"Cầm chầu" là một hoạt động gắn liền với nghệ thuật hát ca trù, hát ả đào hay hát bội thời xưa.
Người cầm chầu ngồi trước trống chầu, dùng tiếng trống để thể hiện sự đánh giá đối với phần trình diễn của nghệ sĩ. Đây là vai trò đòi hỏi kiến thức, kinh nghiệm và khả năng cảm thụ nghệ thuật.
Tuy nhiên, việc khen hay chê một tiết mục luôn mang tính chủ quan. Nếu đánh giá không khéo léo, người cầm chầu rất dễ làm mất lòng người khác hoặc trở thành tâm điểm của những tranh cãi.
Bởi vậy, ông bà xem đây là một công việc nhiều áp lực và dễ chuốc phiền phức vào thân.
