Nhiều nguyên nhân cùng lúc
Năm học mới bắt đầu cũng là thời điểm nhiều vấn đề liên quan đến trường lớp được phụ huynh và xã hội quan tâm.
Câu chuyện chính được đề cập là tình trạng thiếu sách giáo khoa tại nhiều địa phương dù năm học mới đã chính thức bắt đầu được một thời gian.
Theo VTV 24, trong chuỗi cung ứng sách giáo khoa có 3 chủ thể chính gồm nhà xuất bản, nhà trường và gia đình.
Tại một số nơi, phụ huynh gặp nhiều khó khăn khi mua sách giáo khoa đầu năm.
Phan Anh, người đi mua sách giáo khoa cho em trai năm nay vào lớp 11, cho biết phải đến 3 cửa hàng mới tìm được sách. Em vẫn còn thiếu khoảng 4 đầu sách và cửa hàng hẹn sáng hôm sau sẽ có hàng.
Một số phụ huynh tại TP.HCM và các tỉnh, thành khác cũng phải nhờ người thân mua sách tại TP.HCM rồi chuyển về cho con.
Có trường hợp học sinh lớp 8 đã mua được gần đủ sách, chỉ còn thiếu sách Âm nhạc và Mỹ thuật. Tình trạng thiếu sách Âm nhạc, Mỹ thuật cũng được ghi nhận ở học sinh lớp 7.
Tại Huế, khoảng 21% học sinh chưa có sách giáo khoa bản in, trong đó học sinh lớp 12 thiếu nhiều nhất. Thành phố đang điều chỉnh gói thầu mua sách và dự kiến mở thầu ngày 19/9. Dự kiến đến ngày 15/9, phần lớn học sinh sẽ có đủ sách.
Tại Đắk Lắk, hơn 34% học sinh thuộc diện ưu tiên được hỗ trợ sách theo hình thức mua bằng ngân sách và cho mượn. Riêng Trường phổ thông dân tộc nội trú tiểu học và THCS Buôn Đôn mới được cung ứng khoảng 35% nhu cầu tại thời điểm được phản ánh.
Trong thời gian chờ sách, học sinh phải sử dụng sách cũ, chia sẻ sách hoặc sử dụng sách điện tử.
Đối với trường hợp Trường phổ thông dân tộc nội trú tiểu học và THCS Buôn Đôn, ngày 15/9, sau khi thông tin được phản ánh, đại diện nhà trường cho biết mới khoảng 25% học sinh có đủ sách học. Các học sinh còn lại thiếu một hoặc một số đầu sách.
Nhà trường vẫn tìm cách khắc phục, tổ chức giảng dạy bình thường trong thời gian chờ sách được cung ứng đầy đủ.
Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, tình hình tại Đắk Lắk và Trường Buôn Đôn, nguyên nhân thiếu sách được cho là xuất phát từ nhiều yếu tố.
Trước hết, hệ thống xuất bản, cung ứng và phân phối sách giáo khoa trên cả nước có nhiều mắt xích và quy trình tương đối phức tạp.
Hằng năm, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ký hợp đồng in ấn với khoảng 80 nhà in trúng thầu. Sau khi hoàn tất in ấn, sách được nhập kho, đồng bộ theo từng bộ sách và chuyển đến các công ty đầu mối tại các miền để phát hành.
Có khoảng 7 công ty đầu mối. Sau đó, sách tiếp tục được chuyển đến các đơn vị phát hành tại địa phương. Mỗi địa phương quy mô tương đương thành phố có khoảng 2-3 đối tác phát hành. Sách sau đó được đưa đến trường học theo các hợp đồng đã ký hoặc được bán lẻ tại nhà sách.
Đây mới là mô hình khái quát. Trên thực tế, mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng lại có những quy trình vận hành riêng và liên quan mật thiết đến nhau.
Một vấn đề phức tạp khác là đấu thầu. Việc lựa chọn nhà in có thể được chia thành khoảng 200 phần thầu. Đối với việc cung cấp sách tại địa phương, nếu đấu thầu tự do, có trường hợp các nhà sách tham gia bỏ giá thấp hơn đáng kể so với những đối tác khác.
Một số đơn vị chấp nhận bán sách giáo khoa với giá thấp, thậm chí chịu lỗ để bán các sản phẩm khác trong nhà sách nhằm bù đắp chi phí.
Dù phức tạp, hệ thống này đã được vận hành trong nhiều năm. Thông thường, từ khoảng tháng 10, các đơn vị bắt đầu đăng ký, thu thập số liệu và đến tháng 5 năm sau sách được đưa đến tay học sinh.
Một trong những thay đổi được đề cập là chủ trương thống nhất một bộ sách giáo khoa duy nhất cho học sinh. Việc này được thông qua chính thức vào tháng 12/2025, sau khi Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị được ban hành vào tháng 8/2025.
Thay đổi này tác động nhất định đến quy trình xuất bản và phân phối sách giáo khoa vốn được thực hiện hằng năm. Lượng sách in, thời hạn đăng ký số lượng cũng phải thay đổi.
Bên cạnh đó, Nghị quyết 71 cũng đề cập lộ trình miễn phí sách giáo khoa cho học sinh từ nay đến năm 2030. Một số địa phương căn cứ tình hình thực tế đã nỗ lực triển khai ngay từ năm học này.
Điều này khiến quy trình đăng ký tại địa phương có sự thay đổi. Nhà trường và phụ huynh phải cân nhắc việc đăng ký mua sách ngay hay chờ phương án sách miễn phí.
Việc một số địa phương ban hành kế hoạch vào khoảng tháng 8/2026 cũng tạo ra những xáo trộn nhất định, dù trước đó đã có sự chuẩn bị.
Cùng thời điểm, việc sắp xếp, sáp nhập địa phương và trường học cũng diễn ra, tác động đến quy trình cung ứng sách giáo khoa.
Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đã thừa nhận công tác dự báo nhu cầu chưa kịp thực tế; năng lực sản xuất và mạng lưới cung ứng chưa được đánh giá đầy đủ; việc điều phối nguồn sách có thời điểm chưa đủ nhanh và linh hoạt.
Sách giáo khoa có thể được quản lý như hàng hóa thiết yếu
Từ những xáo trộn đầu năm học, câu chuyện đặt ra là cách thức tổ chức lại chuỗi cung ứng sách giáo khoa trong thời gian tới.
Hiện có hai chính sách đáng chú ý: coi sách giáo khoa là mặt hàng thiết yếu và thực hiện lộ trình miễn phí sách giáo khoa cho học sinh.
Theo chỉ đạo được đề cập trong chương trình, sách giáo khoa cần được quản lý như một mặt hàng thiết yếu đặc thù và không để tư duy thương mại chi phối việc cung ứng.
Nếu sách giáo khoa được quản lý theo hướng này, cách thức vận hành có thể thay đổi ở một số điểm.
Thứ nhất, từ hoạt động kinh doanh vì lợi nhuận sang nhiệm vụ an sinh bắt buộc. Việc cung ứng sách trở thành nhiệm vụ cần được bảo đảm. Nhà xuất bản hoặc đơn vị phân phối không thể lấy lý do lợi nhuận thấp hay chi phí vận chuyển vùng xa để cung ứng chậm trễ.
Thứ hai là hình thành cơ chế dự trữ. Với hàng hóa thiết yếu, việc đặt bao nhiêu thì sản xuất bấy nhiêu có thể không đáp ứng được những biến động phát sinh. Do đó, cần có lượng dự trữ để điều tiết tại các khu vực, sẵn sàng bổ sung khi số lượng học sinh thay đổi, chẳng hạn do chuyển trường hoặc gia tăng dân số.
Thứ ba là cơ chế quản lý giá và giám sát chuỗi cung ứng. Nhà nước không chỉ quản lý giá mà còn có thể kiểm soát các tầng nấc và mức chiết khấu trung gian, qua đó hướng tới giá thành phù hợp với giá trị thực.
Tuy nhiên, việc coi sách giáo khoa là mặt hàng thiết yếu không đồng nghĩa với việc loại bỏ cơ hội xã hội hóa các hoạt động liên quan đến nội dung giáo dục, bài giảng, tri thức mở hay những sản phẩm phục vụ học sinh.
Khâu phát hành theo mô hình hàng hóa thiết yếu chủ yếu nhằm bảo đảm sách được đưa đến tay học sinh, tương tự một số dịch vụ công và dịch vụ an sinh xã hội.
Xã hội hóa không đồng nghĩa với thương mại hóa vô điều kiện quyền tiếp cận sách giáo khoa của học sinh. Việc bảo vệ chuỗi cung ứng và bình ổn giá thành cũng không đồng nghĩa với việc can thiệp trực tiếp vào hoạt động sáng tạo nội dung của các nhóm biên soạn.
Một trong những giải pháp được đặt ra là phải chủ động hơn về thời gian.
Từ năm sau, việc thống kê nhu cầu, chốt danh mục và phê duyệt ngân sách tại các tỉnh, thành phố cần được hoàn thành từ tháng 12 của năm trước, thay vì chờ đến kỳ họp giữa năm. Khi đó, nhà xuất bản có trọn vẹn 6 tháng đầu năm để in ấn và giao sách về các trường trước kỳ nghỉ hè.
Về cơ chế, sách giáo khoa là ấn phẩm có bản quyền đặc thù, do đó có thể áp dụng cơ chế đặt hàng cung cấp như dịch vụ công hoặc thỏa thuận dài hạn từ 3-5 năm cho thư viện trường học, thay vì để từng trường hoặc địa phương phải thực hiện các gói thầu nhỏ lẻ theo từng năm.
Một năm học mới bắt đầu, những trục trặc về sách vở, thực phẩm hay các vấn đề khác có thể phát sinh. Nhưng điều quan trọng là nhà trường, giáo viên, phụ huynh và các đơn vị liên quan cần cùng quan tâm để bảo đảm quyền lợi học tập của học sinh.
Khi sự quan tâm được đặt đúng chỗ, những thiếu hụt về vật chất có thể từng bước được khắc phục, còn việc tiếp cận kiến thức của học sinh vẫn được bảo đảm.
