Trong vài tuần mỗi năm, người Tây Tạng tại khu vực Shangri-La, phía tây nam Trung Quốc, lại lên những cánh rừng ở phía đông dãy Himalaya để tìm nấm matsutake. Loại nấm có hương vị đặc trưng và được cho là có công dụng chữa bệnh này mang lại nguồn thu đáng kể cho người dân địa phương.
Người hái nấm thường bắt đầu từ khoảng 4h sáng. Chỉ một ngày sau, số nấm thu được có thể xuất hiện trên bàn ăn tại các nhà hàng cao cấp ở vùng duyên hải phía đông Trung Quốc, cách nơi thu hái khoảng 1.930 km.
Sonam Drolma, 40 tuổi, quê ở Shangri-La, là một thương lái tham gia chuỗi cung ứng này. Thị trấn có chưa đến 200.000 dân, nằm trên cao nguyên Tây Tạng ở độ cao hơn 3.700 m so với mực nước biển.
Từ những năm 1980, thương nhân Nhật Bản bắt đầu tìm nấm matsutake ở nước ngoài sau khi suy thoái môi trường khiến sản lượng trong nước giảm mạnh. Các gia đình Tây Tạng quanh Shangri-La từ đó tham gia thu hái loại nấm mọc tự nhiên dưới rừng sồi và thông.
Khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng, nhu cầu đối với matsutake cũng gia tăng. Từng có thông tin một số quan chức địa phương kiếm được nhiều tiền hơn trong khoảng 10 tuần mùa nấm, kéo dài từ giữa tháng 7 đến cuối tháng 9, so với tiền lương cả năm.
Các quy tắc ngầm về quyền tiếp cận từng khu vực đồi núi dần hình thành. Người có kinh nghiệm cũng phát triển kỹ thuật riêng để tìm nơi có nhiều nấm mà không để đối thủ phát hiện.
Tuy nhiên, ngày càng nhiều thương lái tham gia khiến cạnh tranh tăng lên. Cùng với kinh tế suy yếu, nhu cầu và giá nấm đều giảm. Drolma cho biết đã làm công việc này 13-14 năm nhưng hiện đây không còn là nghề kiếm tiền tốt như trước.
Vài năm gần đây, cô và chồng mở khu cắm trại, nhà nghỉ homestay phục vụ khách du lịch. Dù vậy, Drolma vẫn gắn bó với mùa nấm. Việc thu hái gần như hoàn toàn thủ công, trong điều kiện có thể xuất hiện mưa lớn, sạt lở hoặc mưa đá.
Hiện Drolma đã trở thành thương lái. Đầu giờ chiều, cô đến điểm thu mua nằm sâu trong thung lũng. Đúng 15h mỗi ngày, những người hái nấm từ trẻ đến già mang sản phẩm tới bán.
Trước phiên đấu giá, các thương lái đặt cân trong sảnh và chuẩn bị tiền mặt. Người bán đưa những cây nấm đẹp nhất cho khách xem rồi thương lượng dựa trên chất lượng. Nấm càng nguyên vẹn, sạch đẹp thì giá càng cao.
Phiên mua bán kéo dài khoảng nửa giờ. Những người chưa bán hết phải chấp nhận mức giá có thể nhận được. Một năm trước, mỗi kg matsutake có giá khoảng 200 nhân dân tệ, tương đương 770.000 đồng. Hiện người hái chỉ hy vọng bán được khoảng 150 nhân dân tệ, tương đương 590.000 đồng.
Sau một phiên đấu giá, Drolma chất hơn 200 kg nấm lên xe, đưa tới chợ matsutake Shangri-La để phân loại. Nấm nguyên vẹn, mập có thể bán tới 800 nhân dân tệ, khoảng 3 triệu đồng/kg, trong khi loại thấp chỉ có giá 30 nhân dân tệ/kg.
Tại đây, Drolma mất khoảng một tiếng rưỡi thương lượng với Wu Zhiqing, thương nhân đến từ tỉnh Phúc Kiến. Ông mua nấm để cung cấp cho các nhà hàng cao cấp tại Hạ Môn. Sau khi thống nhất giá, số nấm tốt nhất được bọc giấy, xếp vào thùng xốp rồi chuyển đi.
Khi lô hàng cuối cùng được niêm phong, Drolma chỉ chắc chắn mình không bị lỗ. Cô chưa thể biết đã kiếm được bao nhiêu nhưng cho rằng lợi nhuận có lẽ không nhiều.
