Trái lý, hay còn gọi là mận lý, từng rất quen thuộc với người dân tại nhiều vùng quê miền Tây. Cây thường xuất hiện trong vườn nhà, ven bờ kênh, bờ rạch hoặc bờ rào, chủ yếu được trồng lấy bóng mát và hái quả ăn.
Loại quả này có tên khoa học Syzygium jambos, thuộc họ Sim (Myrtaceae). Trái lý còn được biết đến với một số tên gọi như táo hồng, mận hoa vàng hay "rose apple".
Quả có kích thước không lớn, hình tròn hoặc hơi giống chiếc chuông. Khi còn non, vỏ có màu trắng xanh; lúc chín chuyển sang vàng nhạt, một số quả ửng hồng.
Điểm đặc biệt nhất của trái lý là mùi thơm. Quả chín có phần thịt trắng ngà, xốp nhẹ, mọng nước, vị ngọt thanh xen chút chua và se nhẹ. Khi chín, quả tỏa hương thơm dịu được nhiều người ví như hương hoa.
Từ quả quê chín rụng đến đặc sản 200.000 đồng/kg
Trước đây, trái lý không có nhiều giá trị thương mại. Cây mọc rải rác trong vườn nhà, trẻ nhỏ thường hái quả ăn ngay tại vườn, thậm chí có những mùa quả chín nhiều rồi rụng xuống gốc.
Những năm gần đây, khi các loại trái cây bản địa và đặc sản vùng miền được người tiêu dùng quan tâm, trái lý bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trên chợ mạng và được vận chuyển tới các thành phố.
Tuy nhiên, cây lý hiện chủ yếu được trồng rải rác, chưa phổ biến thành những vùng chuyên canh lớn nên nguồn cung trên thị trường không nhiều.
Theo ghi nhận từ các nguồn báo chí, trái lý hiện có giá khoảng 100.000–200.000 đồng/kg, tùy thời điểm, chất lượng và nguồn hàng. Khi cuối mùa hoặc khan hàng, giá có thể tăng cao.
Một nguyên nhân khác khiến loại quả này có giá không rẻ là đặc tính khó bảo quản. Trái lý chín có vỏ mỏng, thịt xốp và khá mềm nên dễ dập, thâm trong quá trình vận chuyển. Quả sau khi hái vì thế cần được phân loại, đóng gói cẩn thận và đưa đến người mua trong thời gian ngắn.
Mùa trái lý thường tập trung từ cuối năm đến khoảng tháng 3-4 âm lịch. Quả chín có thể ăn trực tiếp, làm nước ép hoặc dùng trong một số món giải khát.
Trồng một lần, cây có thể cho quả nhiều năm
Không chỉ có hương vị đặc biệt, cây lý còn là cây thân gỗ sống lâu năm. Cây trưởng thành thường cao khoảng 3-5 m, có nhiều cành và tán rộng nên trước đây còn được các gia đình trồng để lấy bóng mát.
Cây có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu nhiệt đới và có thể phát triển trên nhiều loại đất nếu bảo đảm khả năng thoát nước.
Mận lý có thể nhân giống bằng hạt hoặc ghép cành. Theo một số nguồn, cây được chăm sóc tốt có thể bắt đầu ra hoa, kết quả sau khoảng 2-3 năm. Khi đã trưởng thành, cây có thể tiếp tục cho quả trong nhiều năm.
Từ thứ quả gắn với ký ức tuổi thơ ở những vùng quê miền Tây, trái lý nay trở thành món đặc sản lạ được người tiêu dùng thành thị tìm kiếm. Nguồn cung hạn chế, khó vận chuyển cùng hương thơm và vị đặc trưng cũng khiến loại quả từng ít được chú ý có lúc được bán với giá tới 200.000 đồng/kg.
