Mỗi khi hè về, những trái chay bắt đầu chuyển từ xanh sang vàng cam, cũng là lúc thứ quả từng gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ 7X, 8X ở miền Bắc được người thành phố tìm mua.
Không quá bắt mắt về hình thức, quả chay có vị chua ngọt đặc trưng và mùi thơm dịu. Ngày trước, trẻ nhỏ thường trèo cây hái chay xanh, đem xuống chấm muối ăn chơi. Quả xanh có vị chua khá mạnh nhưng thanh, thơm và kích thích vị giác.
Trong khi đó, người lớn thường đưa chay vào căn bếp, phổ biến nhất là dùng để nấu canh chua, kho cá hoặc kho thịt.
Loại quả tạo vị chua riêng cho món ăn
Cây chay có tên khoa học là Artocarpus tonkinensis, thuộc họ Dâu tằm. Đây là cây thân gỗ lâu năm, có thể cao khoảng 10-15 m, tán rộng nên ngoài lấy quả còn được trồng làm cây bóng mát.
Lá chay hình bầu dục, mặt trên xanh bóng, mặt dưới phủ lớp lông ngắn. Hoa thường xuất hiện vào khoảng tháng 3-4, sau đó cây kết quả và cho thu hoạch vào mùa hè, thường từ tháng 7 đến tháng 9.
Đây là loại cây tương đối dễ trồng, phù hợp với khí hậu nhiệt đới, ưa sáng và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Nếu được trồng từ cây giống khỏe và chăm sóc tốt, cây có thể bắt đầu cho quả sau vài năm.
Quả chay có hình tròn hơi dẹt, vỏ mềm. Khi còn non, quả mang màu xanh; đến lúc chín chuyển sang vàng cam. Phần thịt bên trong màu hồng nhạt, có nhiều hạt nhỏ.
Chay chín mềm, thơm dịu, vị chua ngọt hài hòa, không quá gắt nên có thể ăn trực tiếp. Nhiều người còn chấm chay chín với muối ớt hoặc để lạnh rồi thưởng thức trong những ngày nóng.
Điểm khiến quả chay khác biệt nằm ở vị chua đặc trưng khi đưa vào món ăn. Nếu sấu cho vị chua rõ và hơi sắc, me có vị chua đậm thì chay tạo vị chua thanh, thơm và dịu hơn.
Khi nấu, phần thịt quả mềm ra, hòa vào nước dùng, tạo độ sánh nhẹ và mang đến hương vị đặc trưng. Chay xanh thường được dùng để nấu canh cá, canh cua hoặc kho cá.
Không chỉ là nguyên liệu trong những căn bếp quê, chay hiện được bán trên các chợ mạng và cửa hàng đặc sản. Người thành phố tìm mua loại quả này không chỉ vì tò mò về một thức quà dân dã mà còn bởi mong muốn tìm lại hương vị tuổi thơ.
Giá chay tươi hiện thường dao động 35.000-55.000 đồng/kg, tùy thời điểm, chất lượng và nguồn hàng. Trong khi đó, chay phơi khô có giá 170.000-260.000 đồng/kg, tùy chất lượng và nơi bán. Chay khô được mua để bảo quản lâu và sử dụng dần trong các món canh, món kho.
Không chỉ là món ăn tuổi thơ
Bên cạnh giá trị ẩm thực, quả chay còn chứa một số thành phần như vitamin, axit amin, enzyme tự nhiên và các hợp chất chống oxy hóa. Trong y học cổ truyền, quả chay cũng được sử dụng trong một số bài thuốc dân gian.
Khi ăn với lượng phù hợp, loại quả này có thể góp phần hỗ trợ tiêu hóa, kích thích vị giác và bổ sung một số dưỡng chất cho cơ thể. Một số lợi ích thường được nhắc đến của quả chay gồm hỗ trợ hệ tiêu hóa, tăng cường hệ miễn dịch, chống oxy hóa và bảo vệ tế bào, hỗ trợ sức khỏe tim mạch, xương khớp cũng như chăm sóc da.
Tuy nhiên, đây không phải loại quả nên ăn quá nhiều. Do tính axit khá cao, người dùng chỉ nên ăn với lượng vừa đủ, khoảng 3-4 quả mỗi ngày. Ăn nhiều có thể gây kích ứng dạ dày, đau bụng hoặc trào ngược.
Khi mua chay tươi, nên chọn những quả không dập nát, không có dấu hiệu nấm mốc và rửa sạch trước khi sử dụng. Quả tươi có thể được rửa sạch, lau khô, bọc khăn giấy rồi bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh và dùng trong vòng 7 ngày.
Với chay khô, nên đựng trong túi kín hoặc hũ có nắp, bảo quản ở nơi khô ráo và tránh ẩm mốc.
Những người đang điều trị bệnh hoặc có tiền sử bệnh lý nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung quả chay vào chế độ ăn hằng ngày.
