Brazil siết quản lý hoạt động khai thác vàng
Ẩn dưới những cánh rừng rộng lớn của Amazon là một trong những vùng khoáng sản quan trọng của Brazil. Trong đó, vàng từ lâu đã trở thành nguồn tài nguyên nổi bật tại Amazon Legal và tiếp tục giữ vai trò lớn trong hoạt động khai khoáng của khu vực.
Theo nghiên cứu được Cơ quan Quốc gia về Khai khoáng Brazil (ANM) công bố vào tháng 7/2026, Amazon Legal chiếm 48,2% tổng số hồ sơ liên quan đến các loại khoáng sản quan trọng và chiến lược của Brazil.
Vàng chiếm tỷ lệ cao nhất, xuất hiện trong 67% số hồ sơ tại khu vực này, tiếp đến là thiếc với 10% và đồng với 7,3%.
Trong giai đoạn 2006-2024, các mỏ và nhà máy chế biến khoáng sản chiến lược tại Amazon Legal đã thu hút khoảng 40,4 tỷ real đầu tư, chưa tính quặng sắt.
Những con số trên cho thấy Amazon không chỉ có giá trị đặc biệt về sinh thái mà còn chứa nguồn tài nguyên khoáng sản có giá trị kinh tế rất lớn. Tuy nhiên, việc khai thác thế nào để không biến chính khu rừng thành cái giá phải trả đang trở thành bài toán ngày càng cấp thiết.
Brazil đang từng bước tăng cường quản lý hoạt động khai thác khoáng sản tại Amazon. Tháng 7/2026, ANM ban hành các quy định mới đối với giấy phép khai thác dạng garimpo, trong đó yêu cầu giới hạn diện tích, công khai danh sách thành viên hợp tác xã và chứng minh hoạt động khai thác thực tế khi gia hạn giấy phép.
Theo ANM, những thay đổi này nhằm hạn chế tình trạng tập trung quyền khai thác, đầu cơ giấy phép cũng như việc lợi dụng giấy phép để đưa vàng có nguồn gốc bất hợp pháp vào thị trường chính thức.
Đến tháng 8/2026, cơ quan này tiếp tục nhấn mạnh vai trò của truy xuất nguồn gốc, dữ liệu và các công cụ phân tích trong việc giám sát chuỗi cung ứng vàng. Đây được xem là một trong những giải pháp nhằm hạn chế khai thác trái phép và nâng cao hiệu quả kiểm tra.
Một nghiên cứu của các nhà khoa học Đại học Liên bang Minas Gerais (UFMG), phối hợp với Văn phòng Công tố Liên bang Brazil (MPF), từng cho thấy quy mô đáng kể của hoạt động khai thác vàng tại khu vực Itaituba, bang Pará.
Theo dữ liệu được nhóm nghiên cứu phân tích, trong nửa đầu năm 2021, khu vực nghiên cứu ghi nhận 46,8 tấn vàng được sản xuất. Khoảng 26% trong số này được đánh giá có khả năng liên quan đến nguồn vàng bất hợp pháp.
Itaituba là một trong những trung tâm khai thác vàng quan trọng của Amazon Brazil. Tuy nhiên, 46,8 tấn nói trên không phải là trữ lượng của một mỏ vàng mới được phát hiện mà là lượng vàng được ghi nhận trong hoạt động sản xuất, phục vụ nghiên cứu về nguồn gốc vàng tại khu vực.
Điều này cho thấy một vấn đề lớn hơn: vàng được khai thác giữa rừng vẫn có khả năng đi vào thị trường chính thức thông qua những lỗ hổng trong hệ thống cấp phép và truy xuất nguồn gốc.
Khai thác vàng để lại những vùng đất khó hồi sinh
Tác động của hoạt động khai thác không chỉ nằm ở vấn đề nguồn gốc vàng. Một nghiên cứu được công bố ngày 2/6 trên tạp chí Communications Earth & Environment tập trung tìm hiểu nguyên nhân khiến cây cối khó tái sinh tại những khu vực từng bị khai thác vàng.
Tại Amazon, hoạt động khai thác quy mô nhỏ thường sử dụng máy hút bùn, cần lượng nước lớn để hút trầm tích và cát từ lòng sông nhằm tìm kiếm vàng. Quá trình này có thể cuốn trôi lớp đất giàu đất sét và chất dinh dưỡng.
Sau khai thác, cảnh quan bị biến đổi thành những hố cạn, có nơi rộng tương đương một sân bóng đá, xung quanh là các đụn cát cao tới 7m.
Để đánh giá tác động, nhóm nghiên cứu sử dụng nhiều phương pháp như cảm biến từ xa, phân tích điện trở suất đất - kỹ thuật đánh giá khả năng nước di chuyển trong đất - cùng các phép đo đặc tính đất và camera nhiệt tự động gắn trên drone.
Kết quả cho thấy chất thải từ hoạt động khai thác vàng khiến nước thấm xuống nhanh hơn đáng kể so với đất rừng nguyên sinh. Đất vì thế khó giữ ẩm, trong khi nhiệt độ tăng do thiếu bóng râm của cây cối. Điều kiện này khiến rễ cây non khó bám vào đất và ngay cả những cây được trồng lại cũng có nguy cơ chết.
Trên quy mô toàn lưu vực Amazon, Amazon Mining Watch ước tính hoạt động khai thác vàng đã tác động đến khoảng 1,149 triệu ha tính đến hết quý II/2026.
Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, khoảng 36.000 ha diện tích khai thác mới được ghi nhận tại 9 quốc gia thuộc lưu vực Amazon. Brazil đứng đầu với 12.700 ha, tiếp đến là Peru với 8.100 ha và Guyana với 7.700 ha.
Những con số này cho thấy câu chuyện về vàng Amazon không còn giới hạn trong một vài khu vực khai thác riêng lẻ mà đã trở thành vấn đề xuyên biên giới.
Hoạt động khai thác vàng tại Amazon vẫn tiếp tục mở rộng, trong khi nhu cầu khai thác nguồn tài nguyên giàu giá trị kinh tế chưa có dấu hiệu giảm. Báo cáo mới nhất của Amazon Mining Watch ghi nhận 36.000 ha diện tích khai thác mới chỉ trong nửa đầu năm 2026, cho thấy sức ép đối với hệ sinh thái Amazon vẫn đang hiện hữu.
Bài toán đặt ra với Brazil và các quốc gia trong lưu vực Amazon không chỉ là khai thác được bao nhiêu vàng, mà còn là làm thế nào để nguồn tài nguyên này không phải đánh đổi bằng sự suy thoái của một trong những hệ sinh thái quan trọng nhất hành tinh.
