Nếu từng quan sát những chú chim trên cành cây vào sáng sớm hoặc chiều tối, bạn có thể dễ dàng bắt gặp một hình ảnh khá thú vị: chúng đứng im trên một chân, chân còn lại co gọn vào dưới lớp lông, đôi mắt lim dim như đang ngủ.
Điều đáng ngạc nhiên là dù cành cây có nhỏ và chim gần như không cử động, chúng vẫn có thể giữ thăng bằng rất tốt, thậm chí ngủ trong tư thế ấy suốt nhiều giờ mà không rơi xuống đất. Bí quyết nằm ở cấu tạo cơ thể đặc biệt và quá trình thích nghi lâu dài của loài chim.
Nếu để ý những chú chim trên cành cây vào buổi tối, bạn sẽ thấy chúng thường thu một chân vào dưới bụng, chân còn lại bám chặt vào cành. Tư thế này có vẻ rất chênh vênh, nhất là khi chim đã nhắm mắt ngủ. Thế nhưng chúng có thể giữ nguyên tư thế trong thời gian dài mà hiếm khi bị ngã. Bí mật nằm ở cấu tạo đặc biệt của chân chim cùng khả năng giữ thăng bằng rất tốt.
Chân chim có “cơ chế khóa” tự nhiên
Lý do quan trọng nhất khiến chim không rơi khỏi cành khi ngủ là hệ thống gân và khớp ở chân được cấu tạo rất đặc biệt. Khi chim đậu xuống và hơi khuỵu chân, trọng lượng cơ thể sẽ tác động lên các gân, khiến những ngón chân tự động co lại và ôm chặt lấy cành.
Điều này có nghĩa là chim không cần phải liên tục dùng cơ bắp để nắm cành. Càng đặt trọng lượng cơ thể lên điểm tựa, các ngón chân càng có xu hướng siết chặt. Nhờ vậy, ngay cả khi ngủ và cơ thể thư giãn, chân vẫn có thể duy trì lực bám cần thiết.
Đây là một cơ chế rất hiệu quả vì nếu phải liên tục gồng cơ để giữ chân, chim sẽ nhanh chóng tiêu hao năng lượng.
Trọng tâm được điều chỉnh rất khéo léo
Đứng bằng một chân tưởng như khó hơn đứng hai chân, nhưng cơ thể chim lại được thích nghi để thực hiện điều đó khá dễ dàng. Khi đậu trên cành, chim điều chỉnh vị trí thân mình sao cho trọng tâm nằm gần phía trên chân trụ.
Bên cạnh đó, hệ thần kinh và các cơ quan cảm nhận thăng bằng giúp chim nhận biết những thay đổi rất nhỏ trong tư thế. Nếu cơ thể hơi nghiêng sang một bên, chúng có thể nhanh chóng điều chỉnh vị trí chân, thân hoặc đuôi để lấy lại cân bằng.
Vì vậy, dù nhìn bên ngoài chim gần như đứng bất động, bên trong cơ thể vẫn có những điều chỉnh nhỏ để duy trì tư thế ổn định.
Co một chân giúp chim giữ ấm
Đứng một chân không chỉ liên quan đến việc giữ thăng bằng mà còn giúp chim giảm mất nhiệt. Phần chân của chim thường không được bao phủ bởi lớp lông dày như thân mình, nên dễ bị lạnh, đặc biệt vào ban đêm.
Khi thu một chân vào dưới lớp lông bụng, chim có thể giảm diện tích cơ thể tiếp xúc với không khí lạnh. Lớp lông giữ nhiệt ở phần thân giúp chân được ủ ấm tốt hơn.
Trong khi đó, chân còn lại làm nhiệm vụ giữ cơ thể trên cành. Sau một thời gian, chim có thể đổi chân để giảm áp lực lên chân đang trụ và tiếp tục nghỉ ngơi thoải mái.
Ngủ say nhưng vẫn không dễ bị rơi
Điều thú vị là chim không cần phải tỉnh táo hoàn toàn để giữ mình trên cành. Khi chúng đáp xuống, trọng lượng cơ thể góp phần kích hoạt cơ chế co của các ngón chân. Chính vì vậy, việc chim ngủ không đồng nghĩa với việc các ngón chân sẽ lập tức thả lỏng rồi rơi xuống.
Cơ chế này đặc biệt hữu ích đối với những loài thường ngủ trên cây. Nếu mỗi đêm chúng phải liên tục cảnh giác và dùng cơ bắp để giữ cành, cơ thể sẽ tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Nhờ khả năng tự bám, chim có thể nghỉ ngơi sâu hơn mà vẫn duy trì được điểm tựa an toàn.
Đứng một chân giúp tiết kiệm năng lượng
Trong tự nhiên, năng lượng đối với chim rất quý giá. Chúng cần dành sức cho việc bay, tìm kiếm thức ăn, tránh kẻ thù và duy trì thân nhiệt. Vì thế, mọi cơ chế giúp giảm tiêu hao năng lượng đều mang lại lợi thế sinh tồn.
Việc chỉ sử dụng một chân làm điểm tựa, đồng thời thu chân còn lại vào cơ thể giúp chim vừa nghỉ ngơi vừa hạn chế mất nhiệt. Nhiều loài còn thay đổi chân sau một khoảng thời gian để tránh tạo áp lực quá lâu lên cùng một bên.
Đây là kết quả của quá trình thích nghi lâu dài
Không phải loài chim nào cũng ngủ giống nhau. Một số loài thích đậu trên cành, một số ngủ trong tổ, hốc cây hoặc những vị trí kín đáo. Tuy nhiên, với những loài thường xuyên nghỉ trên cành, cấu tạo chân và khả năng bám chắc là một đặc điểm thích nghi rất quan trọng.
Vì vậy, hình ảnh một chú chim nhắm mắt, co một chân và đứng yên trên cành thực chất là kết quả của sự phối hợp giữa gân, khớp, cơ bắp, trọng lực và khả năng giữ thăng bằng. Tư thế tưởng như mong manh ấy lại là một cơ chế sinh tồn vô cùng hiệu quả, giúp chim có thể ngủ an toàn, giữ ấm và tiết kiệm năng lượng trong suốt thời gian nghỉ ngơi.
