Từ tháng 3/2013, làng Kalachi và khu vực lân cận Krasnogorsk tại Kazakhstan ghi nhận một hiện tượng kỳ lạ khi hàng trăm cư dân bất ngờ rơi vào giấc ngủ sâu kéo dài nhiều ngày.
Theo ghi nhận, người bệnh có thể ngủ thiếp đi ngay khi đang đi bộ hoặc làm việc. Khi tỉnh dậy, họ thường mất ký ức, gặp ảo giác và rơi vào trạng thái suy nhược. Các cơn buồn ngủ kéo dài từ một ngày đến gần một tuần, khiến người bệnh lảo đảo, khó nói và mất phương hướng.
Hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở người mà còn xảy ra với cả động vật. Người dân địa phương cho biết các cơn buồn ngủ thường xuất hiện theo từng đợt, đặc biệt vào thời điểm tuyết tan và thay đổi theo hướng gió.
Bà Lyubov Bilkova, một trong những người từng trải qua 8 lần rơi vào trạng thái ngủ sâu, cho biết “Người bệnh lờ đờ như say rượu, có thể ngủ thiếp ngay khi đang trò chuyện”.
Các báo cáo y khoa cho thấy tình trạng này không dừng lại ở giấc ngủ bất thường. Nhiều trẻ em tại Kalachi được chẩn đoán mắc bệnh não nhiễm độc, trong khi ở người trưởng thành, tỷ lệ đột quỵ và thiếu máu não cục bộ tăng cao.
Nghiên cứu tâm lý cũng chỉ ra hơn 90% người từng mắc phải hiện tượng này có sự thay đổi về hành vi, thường xuyên cáu gắt và hung hăng. Nguyên nhân được cho là do hệ thần kinh trung ương bị ảnh hưởng bởi các yếu tố hóa học.
Ban đầu, các chuyên gia y tế đã loại trừ khả năng bệnh liên quan đến virus hoặc vi khuẩn như chứng ngủ châu Phi. Thay vào đó, nhiều giả thuyết tập trung vào tàn dư từ ngành công nghiệp hạt nhân thời Liên Xô.
Làng Kalachi nằm gần Krasnogorsk, nơi từng khai thác quặng uranium. Dù mỏ đã đóng cửa từ cuối thập niên 1980, người dân vẫn cho rằng khu vực này có thể là nguồn gây ảnh hưởng đến sức khỏe.
Ông Artem Grigoriev, Trưởng bộ phận nghiên cứu tại Viện An toàn Bức xạ thuộc Trung tâm Hạt nhân Quốc gia Kazakhstan, cho biết nồng độ khí radon tại khu vực này cao gấp 4 đến 5 lần mức bình thường. Đây là loại khí phóng xạ không màu, không mùi, được hình thành từ quá trình phân hủy uranium trong đất, nước và đá.
Đến năm 2015, đại diện chính phủ Kazakhstan công bố giả thuyết khác, cho rằng sự tích tụ khí carbon monoxide và hydrocarbon từ các mỏ cũ đã làm giảm nồng độ oxy trong không khí, gây ra tình trạng buồn ngủ kéo dài.
Sau kết luận này, chính quyền đã tiến hành sơ tán phần lớn cư dân và chính thức đóng cửa khu vực từ năm 2015.
Tuy nhiên, năm 2020, một nhóm nghiên cứu do tiến sĩ Byron Crape từ Đại học Nazarbayev dẫn đầu đã đưa ra giả thuyết mới. Kết quả khảo sát hơn 200 cư dân cho thấy tất cả những người mắc bệnh đều sử dụng chung một nguồn nước.
Theo nhóm nghiên cứu, các hóa chất quân sự được chôn trong hầm mỏ cũ có thể đã rò rỉ vào nguồn nước ngầm. Lượng hóa chất hấp thụ khác nhau giải thích vì sao thời gian và tần suất ngủ của mỗi người không giống nhau.
Giả thuyết này cũng lý giải việc gia súc uống nước sông không bị ảnh hưởng, trong khi vật nuôi sử dụng nước máy lại xuất hiện tình trạng ngủ kéo dài. Hiện tượng được cho là chỉ xảy ra vào mùa đông, do loại hóa chất này bị phân hủy khi nhiệt độ nước vượt quá 1 độ C.
Dù vậy, các nhà khoa học cho biết chưa thể xác định chính xác loại hóa chất liên quan. Nguyên nhân là các hầm mỏ cũ đã xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ sập đổ, gây khó khăn cho việc lấy mẫu trực tiếp.
Hiện nhóm nghiên cứu phải sử dụng phương pháp mô hình hóa và thiết bị bay không người lái để tiếp cận khu vực.
Từ năm 2016 đến nay, khu vực này không ghi nhận thêm ca bệnh mới. Các nhà nghiên cứu cho rằng lượng hóa chất có thể đã rò rỉ hết, không còn gây ô nhiễm nguồn nước.
Hiện tại, khoảng 124 gia đình vẫn sinh sống tại đây, giữa những khu nhà bỏ hoang và tàn tích của các mỏ cũ. Cuộc sống của họ dần ổn định trở lại với các hoạt động nông nghiệp và chăn nuôi, dù nơi này vẫn được xem là một “thị trấn ma” giữa thảo nguyên Kazakhstan.
