Tranh chấp thừa kế nhà đất thường phát sinh khi các thành viên trong gia đình không thống nhất về người được hưởng di sản, tỷ lệ phân chia, hiệu lực của di chúc hoặc phạm vi tài sản do người đã mất để lại.
Do liên quan trực tiếp đến quyền sử dụng đất, nhiều người cho rằng mọi tranh chấp thừa kế nhà đất đều phải được hòa giải tại UBND cấp xã trước khi đưa ra Tòa án. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành phân biệt rõ giữa tranh chấp về quyền sử dụng đất và tranh chấp dân sự có liên quan đến quyền sử dụng đất.
Có thể khởi kiện trực tiếp tại Tòa án
Khoản 2 Điều 3 Nghị quyết 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao quy định, thủ tục hòa giải tại UBND xã, phường nơi có đất không phải là điều kiện khởi kiện đối với những tranh chấp khác liên quan đến quyền sử dụng đất.
Nhóm này bao gồm tranh chấp về giao dịch quyền sử dụng đất, chia tài sản chung của vợ chồng là quyền sử dụng đất và tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất.
Như vậy, khi phát sinh tranh chấp về hàng thừa kế, hiệu lực di chúc hoặc yêu cầu chia di sản là nhà đất, đương sự có thể nộp đơn trực tiếp đến Tòa án mà không bắt buộc phải trải qua bước hòa giải tại UBND cấp xã.
Dù không bắt buộc, các bên vẫn có thể tự thỏa thuận hoặc đề nghị hòa giải nhằm hạn chế mâu thuẫn, tiết kiệm chi phí và thời gian tố tụng.
Trường hợp nào phải hòa giải tại UBND xã?
Theo Điều 235 Luật Đất đai 2024, khi xảy ra tranh chấp đất đai, Nhà nước khuyến khích các bên tự hòa giải hoặc hòa giải ở cơ sở. Nếu không tự giải quyết được, các bên phải thực hiện hòa giải tại UBND cấp xã nơi có đất trước khi đề nghị cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Tuy nhiên, theo hướng dẫn tố tụng hiện hành, điều kiện hòa giải bắt buộc chủ yếu áp dụng đối với tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng đất, chẳng hạn hai bên cùng cho rằng mình là người có quyền sử dụng hợp pháp đối với một thửa đất hoặc tranh chấp ranh giới sử dụng đất.
Trong khi đó, tranh chấp thừa kế đất đai về bản chất là tranh chấp dân sự, thường tập trung vào việc xác định người thừa kế, di sản, hiệu lực của di chúc và cách phân chia tài sản. Vì vậy, hòa giải tại UBND cấp xã không phải điều kiện bắt buộc để Tòa án thụ lý vụ án.
Hồ sơ khởi kiện tranh chấp thừa kế nhà đất
Người khởi kiện cần chuẩn bị đơn khởi kiện cùng các tài liệu chứng minh quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.
Hồ sơ thường gồm giấy tờ tùy thân; giấy chứng tử của người để lại di sản; di chúc nếu có; giấy khai sinh, giấy đăng ký kết hôn hoặc giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế; giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và các tài liệu liên quan đến quá trình quản lý, sử dụng tài sản.
Trường hợp chưa thể thu thập đầy đủ chứng cứ vì lý do khách quan, người khởi kiện có thể nộp các tài liệu hiện có và bổ sung theo yêu cầu của Tòa án trong quá trình giải quyết.
Đơn khởi kiện có thể được nộp trực tiếp tại Tòa án, gửi qua dịch vụ bưu chính hoặc gửi trực tuyến qua cổng thông tin điện tử của Tòa án nếu hệ thống hỗ trợ.
Quy trình giải quyết tại Tòa án
Sau khi nhận đơn và hồ sơ hợp lệ, Tòa án sẽ xem xét thẩm quyền, thông báo cho người khởi kiện nộp tiền tạm ứng án phí nếu không thuộc trường hợp được miễn.
Trong vòng 7 ngày kể từ khi nhận được thông báo, người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí tại cơ quan thi hành án dân sự và gửi lại biên lai cho Tòa án. Sau đó, vụ án được thụ lý và đưa vào giai đoạn chuẩn bị xét xử.
Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự thông thường không quá 4 tháng; vụ việc phức tạp có thể được gia hạn nhưng không quá 2 tháng. Trong quá trình giải quyết, Tòa án vẫn có thể tổ chức hòa giải để các bên tự thỏa thuận về việc phân chia di sản.
Như vậy, tranh chấp thừa kế quyền sử dụng đất không bắt buộc phải hòa giải tại UBND cấp xã. Tuy nhiên, cần xác định chính xác bản chất tranh chấp, bởi nếu các bên thực chất đang tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất thì việc hòa giải tại cấp xã có thể là điều kiện cần trước khi khởi kiện.
