Ẩm thực Việt Nam có không ít đặc sản khiến người ta tò mò ngay từ tên gọi. Tại Gia Lai, cá lúi là một trong số đó. Loài cá nhỏ từng bị xem là món ăn của người nghèo nay trở thành đặc sản được nhiều thực khách tìm mua nhờ vị thịt ngọt và đậm đà.
Cá lúi thuộc họ cá chép, sống ở môi trường nước ngọt và xuất hiện chủ yếu trên sông Ba, đoạn chảy qua tỉnh Gia Lai. Mùa cá thường kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10, trùng với mùa nước tại địa phương.
Loài cá này có thân dày, hơi tròn, vảy sáng bóng và phần lưng màu đen. Kích thước của cá lúi khá khiêm tốn, con lớn nhất cũng chỉ bằng khoảng hai ngón tay người. Vì quá nhỏ, cá từng không được coi trọng trong thời kỳ người dân thường ưu tiên những loại cá lớn, nhiều thịt và thuận tiện chế biến.
Từng bị ví “ăn cá lúi, lúi húi cả ngày”
Tên gọi lạ tai cùng dáng vẻ bé nhỏ từng khiến cá lúi bị gắn với cách ví von “ăn cá lúi, lúi húi cả ngày”. Câu nói đề cập đến sự vất vả khi phải nhặt từng miếng thịt nhỏ. Bởi vậy, loài cá này có thời chỉ xuất hiện trong bữa cơm của những gia đình nghèo sống gần sông suối.
Cá lúi sinh sản nhanh, thường đi theo đàn nên tương đối dễ đánh bắt. Người dân chỉ cần giăng vài tấm lưới tại các gành đá dưới lòng suối, để qua đêm là có thể thu được cá.
Theo kinh nghiệm của nhiều hộ dân, cá bắt vào những ngày mưa có chất lượng ngon nhất. Khi ấy, thịt cá chắc, dai, xương mềm, nhiều con còn mang bụng trứng đầy. Đây cũng là thời điểm cá lúi xuất hiện nhiều tại các chợ dân sinh. Tuy nhiên, nguồn cá phụ thuộc mùa nên số lượng và giá bán thay đổi theo từng đợt.
Cá lúi om nghệ nổi tiếng ở Gia Lai
Từ nguyên liệu dân dã này, người Gia Lai chế biến thành nhiều món như kho nghệ, nướng, chiên giòn hoặc nấu canh. Nổi bật nhất là cá lúi om nghệ, món ăn thường được nấu trong nồi đất với nghệ tươi giã nhuyễn.
Khi cá chín, mùi nghệ đặc trưng hòa cùng hương cá. Trong những ngày mưa se lạnh, món ăn được dùng với cơm nóng, kết hợp vị ngọt tự nhiên của thịt cá, vị cay thơm của nghệ và phần hơi cháy sém dưới nồi đất.
Những năm gần đây, cá lúi được nhiều người biết đến, giúp các hộ làm nghề giăng lưới có thêm nguồn thu nhập. Tại chợ dân sinh, cá thường được bán theo mớ. Trên các chợ trực tuyến, loại đặc sản này được nhiều người hỏi mua với giá dao động khoảng 100.000 đồng/kg.
Từ loài cá nhỏ từng ít được chú ý, cá lúi dần trở thành đặc sản dân dã được săn tìm. Tuy nhiên, do chỉ xuất hiện theo mùa, không phải lúc nào thực khách cũng có thể tìm mua và thưởng thức.
(T/h theo saostar, doisonggiadinh)
