Sau những bất cập được phát hiện trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đặc biệt là vụ điểm môn toán cao bất thường tại Tuyên Quang, vấn đề có nên tiếp tục sử dụng kết quả một kỳ thi cho cả xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học lại được đặt ra.
Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 14/7, ông Nguyễn Đắc Vinh, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội, đề nghị nghiên cứu việc tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học. Theo ông, mô hình “hai trong một” giúp tiết kiệm công sức, chi phí nhưng cũng khiến thí sinh chịu áp lực đạt điểm cao để vào đại học, qua đó làm tăng nguy cơ phát sinh tiêu cực.
Hai kỳ thi có mục tiêu khác nhau
Nhóm chuyên gia ủng hộ tách bạch cho rằng kỳ thi tốt nghiệp THPT chủ yếu nhằm xác định học sinh có đạt yêu cầu tối thiểu sau khi hoàn thành chương trình phổ thông hay không. Trong khi đó, tuyển sinh đại học cần phân loại, lựa chọn những thí sinh phù hợp nhất với yêu cầu đào tạo của từng trường, từng ngành.
Chia sẻ trên báo Dân trí, TS Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam - cho rằng nên tách bạch hai kỳ thi bởi thi tốt nghiệp THPT chỉ xét mức tối thiểu học sinh cần đạt được còn xét tuyển đại học là chọn thí sinh tốt nhất để vào đại học.
Do đó, theo chuyên gia này, đặt hai mục tiêu trong một kỳ thi sẽ bị "vênh" nhau, thậm chí phát sinh nhiều tiêu cực khi đưa kết quả này để xét tuyển đại học.
Cũng với quan điểm này, TS Lê Trường Tùng, Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học FPT, quyền điều hành Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, cho rằng kỳ thi “hai trong một” bộc lộ nhược điểm từ rất lâu. Có lẽ điều thành công nhất của kỳ thi hiện nay là tiết kiệm nguồn lực cho xã hội.
Theo phân tích của chuyên gia này, nếu xác định kỳ thi này “đa mục đích”, phải xác định từng mục đích ấy hiện có đạt được không.
“Ở mục tiêu đánh giá kết quả học tập bậc phổ thông, hiện kỳ thi luôn đạt trên 95% thí sinh đỗ.
Về xét tuyển đại học, tôi nhận thấy đề thi một số môn khoảng 3/4 câu hỏi còn quá dễ, việc phân hóa thí sinh chỉ nằm trong phạm vi 1/4 số câu hỏi của đề thi.
Như vậy, dùng kết quả này để xét tuyển vào đại học, liệu có khách quan và đảm bảo chất lượng không”?, TS Lê Trường Tùng đặt câu hỏi.
Ông cho rằng, mục tiêu tuyển sinh đại học của kỳ thi này chưa đảm bảo, do vậy cần bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT như hiện nay, để địa phương chủ động tổ chức và cấp cho học sinh chứng nhận hoàn thành chương trình phổ thông là phù hợp.
Một số chuyên gia đề xuất giao địa phương tổ chức việc đánh giá, công nhận hoàn thành chương trình phổ thông; còn tuyển sinh đại học nên do các cơ sở giáo dục đại học hoặc những trung tâm khảo thí độc lập thực hiện bằng các bài thi chuẩn hóa. Các trường có thể dùng chung kết quả để hạn chế việc mỗi trường tổ chức một kỳ thi riêng.
Tách hai kỳ thi có thể làm tăng chi phí
Ở chiều ngược lại, nhiều ý kiến cho rằng không nên xem việc tách kỳ thi là giải pháp trực tiếp cho những sai phạm trong tổ chức thi.
Chia sẻ trên báo Tuổi trẻ, TS Hoàng Ngọc Vinh, chuyên gia giáo dục, nhìn nhận đề xuất tách thành 2 kỳ thi từ câu chuyện gian lận ở Tuyên Quang là chỉ Tuyên Quang hay có thể ở một vài nơi khác có tiêu cực do kỳ thi "2 trong 1" mà thay đổi tách thành 2 kỳ thi?
Theo ông, vấn đề phải tính đến giải pháp trọng tâm là chính sách, kỹ thuật khảo thí và con người. Gốc của vấn đề nằm ở chính sách thi và xét tuyển còn nhiều bất hợp lý, trong khi công tác khảo thí vẫn vận hành bằng một đội ngũ chủ yếu làm kiêm nhiệm, mùa vụ, thiếu chuẩn nghề nghiệp, thiếu công nghệ và thiếu cơ chế giám sát độc lập đủ mạnh.
"Không thể cứ xảy ra một vụ việc nghiêm trọng là lại nghĩ đến chuyện tách kỳ thi. Tách hai kỳ thi là một thay đổi chính sách lớn, phải đánh giá đầy đủ tác động đến chi phí xã hội, áp lực học sinh, công bằng vùng miền, chất lượng tuyển sinh và nguy cơ luyện thi đại học nở rộ như trước đây. Không thể vì một nguyên nhân không cốt lõi mà chuyển hướng cả hệ thống", ông Vinh đánh giá.
Giải pháp, theo TS Hoàng Ngọc Vinh phải là cải cách tận gốc chính sách thi và xét tuyển, hiện đại hóa công nghệ khảo thí, xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, quản trị dữ liệu trước khi công bố điểm, giám sát độc lập và hình thành đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp.
Theo báo Thanh niên, TS Nguyễn Đức Nghĩa, nguyên Phó giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM, cũng nghiêng về phương án duy trì một kỳ thi. Ông cho rằng, Nghị quyết số 29-NQ/TW năm 2013 yêu cầu, đổi mới phương thức thi và công nhận tốt nghiệp THPT theo hướng giảm áp lực và tốn kém cho xã hội mà vẫn bảo đảm độ tin cậy, trung thực đánh giá đúng năng lực HS, làm cơ sở cho việc tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp và giáo dục ĐH.
Việc gian lận thi cử trong kỳ thi tốt nghiệp THPT không phải vấn đề do có 1 kỳ thi hay 2, mà ở khâu kiểm tra giám sát kỳ thi. Theo tiến sĩ Đức Nghĩa, vấn đề đặt ra là phải cải cách toàn diện khâu coi thi và tổ chức của kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Tương tự, PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Kỹ thuật Công nghệ TP.HCM cho rằng việc tổ chức 2 kỳ thi riêng sẽ tốn kém và vất vả cho HS, phụ huynh. Theo ông, gian lận thi cử có nguyên nhân sâu xa không chỉ nằm ở quy chế mà chủ yếu là yếu tố con người và cơ chế đánh giá. Việc giao về cho địa phương có ưu điểm về phân cấp, chủ động, nhưng thiếu cơ chế kiểm soát độc lập mạnh mẽ từ T.Ư hoặc bên thứ ba làm tăng nguy cơ "lợi ích nhóm" địa phương…
Nhiều ý kiến bạn đọc cũng nhắc lại giai đoạn thi đại học riêng trước đây, khi thí sinh phải đổ về các thành phố lớn, phát sinh chi phí ăn ở, đi lại. Vì vậy, nếu tách kỳ thi nhưng vẫn tổ chức theo phương thức cũ, gánh nặng tài chính và áp lực thi cử có thể tăng lên.
Không nhất thiết quay lại mô hình thi đại học cũ
Chia sẻ trên Dân trí, TS Sái Công Hồng, chuyên gia khảo thí cho rằng, trong hai năm gần đây, kỳ thi tốt nghiệp THPT được bổ sung thêm mục tiêu cung cấp dữ liệu có độ tin cậy, trung thực, phản ánh đúng năng lực người học để các cơ sở giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp có thể sử dụng trong tuyển sinh theo tinh thần tự chủ. Chính vì vậy, nhiều người vẫn coi đây là kỳ thi "2 trong 1". Tuy nhiên, xét về bản chất pháp lý, theo quy định của Luật Giáo dục, đây vẫn là kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Ông Hồng cho rằng, cần phân biệt rõ mục đích của kỳ thi với cách thức sử dụng kết quả thi. Nếu các trường đại học không sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT để xét tuyển thì kỳ thi này sẽ hoàn toàn thực hiện đúng chức năng theo quy định của pháp luật, tập trung vào việc công nhận học sinh hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông.
Trong trường hợp đó, các cơ sở giáo dục đại học cần xây dựng phương án tuyển sinh riêng phù hợp với mục tiêu đào tạo của mình.
Ngoài ra, các chuyên gia đề nghị xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, tăng ứng dụng công nghệ, quản trị dữ liệu chặt chẽ trước khi công bố điểm, lắp đặt hệ thống giám sát và hình thành đội ngũ khảo thí chuyên nghiệp, độc lập. Đây được xem là những yếu tố quan trọng để bảo đảm tính trung thực của kỳ thi, bất kể lựa chọn mô hình một hay hai kỳ thi.
Như vậy, đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học không đơn thuần là chuyển từ một kỳ thi thành hai kỳ thi. Việc thay đổi cần đi kèm một hệ thống khảo thí hiện đại, bảo đảm công bằng vùng miền, hạn chế chi phí và trao quyền tự chủ thực chất cho các trường đại học. Nếu không giải quyết được những vấn đề về con người, công nghệ và giám sát, việc thay đổi mô hình có thể chỉ là “thay vỏ” mà chưa xử lý được nguyên nhân sâu xa của tiêu cực thi cử.
