Từ những mảnh gốm, lá cây, vải vụn cho đến các loại giấy chuyên dụng, con người đã trải qua một hành trình dài để tìm ra phương thức vệ sinh cá nhân thuận tiện. Ít ai biết rằng, giấy vệ sinh từng là sản phẩm dành riêng cho hoàng gia, trước khi được thương mại hóa và trở thành vật dụng quen thuộc trong mỗi gia đình trên thế giới.
Theo các tài liệu lịch sử, người Trung Quốc đã phát minh ra giấy vào khoảng thế kỷ II trước Công nguyên, dưới thời nhà Hán. Ban đầu, loại vật liệu này chủ yếu được sử dụng để gói đồ vật hoặc làm lớp lót, đệm. Phải đến khoảng thế kỷ VI, việc dùng giấy phục vụ nhu cầu vệ sinh cá nhân mới bắt đầu được ghi nhận trong các văn bản.
Đến thời nhà Minh, năm 1391 đánh dấu bước phát triển đáng chú ý trong lịch sử sản xuất giấy vệ sinh. Triều đình Trung Quốc đã tổ chức sản xuất loại giấy chuyên dụng để phục vụ nhu cầu sinh hoạt của hoàng gia.
Theo ghi chép, đến năm 1393, hàng chục nghìn tờ giấy vệ sinh đã được làm riêng cho gia đình hoàng đế. Đặc biệt, sản phẩm còn được tẩm hương thơm, thể hiện sự cầu kỳ trong sinh hoạt của tầng lớp quyền quý thời bấy giờ.
Kích thước mỗi tờ giấy khá lớn, khoảng 0,6 x 0,9m, khác xa những cuộn giấy nhỏ gọn mà chúng ta thường thấy hiện nay. Trong khi người Trung Quốc từng sử dụng giấy cho mục đích vệ sinh, nhiều nền văn minh khác lại lựa chọn những vật liệu rất khác biệt.
Ở La Mã cổ đại, người dân thường dùng miếng bọt biển tự nhiên gắn vào đầu một chiếc gậy gỗ. Sau khi sử dụng, dụng cụ này được rửa bằng nước muối hoặc giấm. Tại Hy Lạp cổ đại, những mảnh gốm vỡ và đá cuội nhẵn là vật dụng vệ sinh phổ biến.
Sang thời Trung Cổ ở châu Âu, người dân tận dụng các vật liệu sẵn có trong tự nhiên như lá cây, cỏ khô, rơm rạ hoặc vải vụn. Trong khi đó, tầng lớp quý tộc có điều kiện sử dụng những chất liệu mềm mại hơn như len, sợi gai dầu, thậm chí là vải ren.
Tại Nhật Bản thời Edo (1603-1867), những thanh gỗ hoặc tre mỏng, được gia công nhẵn, cũng từng được sử dụng trong sinh hoạt vệ sinh cá nhân.
Giấy vệ sinh hiện đại xuất hiện từ thế kỷ XIX
Một dấu mốc quan trọng trong lịch sử giấy vệ sinh hiện đại diễn ra vào năm 1857 tại Mỹ. Khi đó, doanh nhân Joseph C. Gayetty giới thiệu sản phẩm giấy vệ sinh được đóng gói và bán thương mại đầu tiên.
Sản phẩm mang tên “Gayetty’s Medicated Paper for the Water-Closet”, có dạng những tờ giấy phẳng, được bổ sung chiết xuất lô hội nhằm làm dịu da và hỗ trợ giảm kích ứng. Đây cũng là một trong những sản phẩm đầu tiên đưa giấy vệ sinh trở thành mặt hàng kinh doanh chuyên biệt.
Thời điểm giữa thế kỷ XIX, vấn đề vệ sinh cá nhân vẫn được xem là chủ đề tế nhị trong xã hội Mỹ và nhiều nước phương Tây. Việc công khai quảng cáo hay trao đổi về các sản phẩm phục vụ nhu cầu đi vệ sinh thường khiến người dân ngại ngùng.
Trong bối cảnh đó, Gayetty lựa chọn cách tiếp cận sản phẩm dưới góc độ chăm sóc sức khỏe. Thay vì chỉ quảng bá sự tiện lợi, ông nhấn mạnh công dụng của loại giấy có thành phần lô hội, đồng thời cảnh báo những rủi ro tiềm ẩn khi sử dụng giấy báo cũ.
Trước khi giấy vệ sinh thương mại xuất hiện, nhiều gia đình vẫn tận dụng báo cũ, catalogue quảng cáo hoặc các vật liệu có sẵn để phục vụ nhu cầu cá nhân. Gayetty cho rằng mực in trên giấy báo có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe, qua đó thuyết phục người tiêu dùng chuyển sang sản phẩm chuyên dụng.
Giấy vệ sinh của Gayetty được làm từ sợi Manila, có đặc tính mềm hơn so với nhiều loại giấy thông thường thời bấy giờ. Trên mỗi tờ còn in tên thương hiệu “J C Gayetty NY” nhằm nhận diện sản phẩm.
Tuy nhiên, việc đưa một mặt hàng vốn được xem là chuyện riêng tư ra kinh doanh không hề dễ dàng. Người tiêu dùng thời đó còn e dè khi phải trực tiếp mua giấy vệ sinh tại cửa hàng.
Mức giá 50 cent cho một gói 500 tờ cũng được xem là khá đắt đỏ đối với nhiều gia đình lao động, nhất là khi họ đã quen sử dụng những vật liệu miễn phí như giấy báo cũ.
Dù chưa tạo được sức mua lớn ngay từ đầu, sản phẩm của Gayetty vẫn được xem là dấu mốc quan trọng trong quá trình thương mại hóa giấy vệ sinh. Ông góp phần định hình quan niệm rằng vệ sinh cá nhân cần được quan tâm như một vấn đề sức khỏe.
Đến năm 1879, anh em nhà Scott thành lập Scott Paper Company, góp phần đưa giấy vệ sinh dạng cuộn đến gần hơn với người tiêu dùng. Hình thức giấy cuộn có đường đục lỗ để xé từng đoạn dần trở nên phổ biến, thuận tiện hơn trong quá trình sử dụng và bảo quản.
Nhờ những cải tiến về sản xuất, đóng gói và phân phối, giấy vệ sinh ngày càng có giá thành phù hợp với nhiều gia đình. Từ một sản phẩm từng được xem là xa xỉ, nhạy cảm và chủ yếu phục vụ tầng lớp thượng lưu, mặt hàng này dần trở thành vật dụng thiết yếu trong đời sống hiện đại.
