Một tách cà phê buổi sáng hay chiếc bánh ngọt giữa giờ có thể mang lại cảm giác tỉnh táo, dễ chịu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chính cách những chất này tác động lên hệ thống phần thưởng của não bộ là lý do khiến con người dễ hình thành thói quen sử dụng, thậm chí khó từ bỏ nếu lạm dụng.
Trong cuốn Your Brain on Food: How Chemicals Control Your Thoughts and Feelings, Giáo sư Gary Wenk cho rằng caffeine, đường và nicotine đều có khả năng kích thích não giải phóng các tín hiệu tạo cảm giác hưng phấn hoặc thỏa mãn. Chính cơ chế này thúc đẩy não bộ lặp lại hành vi sử dụng, dù việc tiêu thụ quá mức có thể gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe.
Caffeine giúp tỉnh táo bằng cách nào?
Hoạt động của cơ thể phụ thuộc vào ATP - phân tử cung cấp năng lượng cho tế bào. Khi ATP được sử dụng, adenosine sẽ được tạo ra và tích tụ dần trong não. Nồng độ adenosine càng cao thì cảm giác buồn ngủ và mệt mỏi càng rõ do chất này làm giảm hoạt động của các tế bào thần kinh tiết acetylcholine - chất dẫn truyền thần kinh giữ vai trò quan trọng trong sự tỉnh táo, tập trung và học tập.
Caffeine trong cà phê hoạt động bằng cách cạnh tranh với adenosine tại các thụ thể thần kinh, ngăn adenosine phát huy tác dụng. Nhờ vậy, não vẫn duy trì trạng thái tỉnh táo và khả năng tập trung được cải thiện.
Nhiều nghiên cứu còn ghi nhận những người uống cà phê điều độ có nguy cơ thấp hơn mắc một số bệnh lý thần kinh như u thần kinh đệm, các ổ nhồi máu não nhỏ do đột quỵ thiếu máu cục bộ và bệnh Parkinson. Ngoài ra, cà phê còn góp phần tăng cường hệ thống chống oxy hóa tự nhiên của não.
Tuy nhiên, lợi ích này chỉ xuất hiện khi sử dụng với lượng hợp lý. Nếu tiêu thụ quá 400 mg caffeine mỗi ngày, nguy cơ tăng huyết áp, tim đập nhanh, rối loạn nhịp tim và các bệnh tim mạch sẽ tăng lên, đặc biệt ở những người có sẵn yếu tố nguy cơ.
Vì sao con người thích ăn đồ ngọt?
Theo Giáo sư Gary Wenk, sau một đêm không ăn, lượng đường trong máu thường giảm xuống khiến não thiếu nguồn nhiên liệu cần thiết. Glucose là năng lượng chính giúp não hoạt động hiệu quả, vì vậy khi nồng độ đường giảm, vùng dưới đồi sẽ phát tín hiệu kích thích cảm giác đói và thôi thúc con người tìm đến các thực phẩm giàu đường.
Không chỉ cung cấp năng lượng, glucose còn tham gia gián tiếp vào quá trình tổng hợp acetylcholine - chất dẫn truyền thần kinh có vai trò quan trọng đối với trí nhớ, khả năng tập trung và điều hòa cảm xúc. Trung bình, não bộ của một người trưởng thành tiêu thụ lượng glucose tương đương lượng đường chứa trong khoảng 10 chiếc bánh rán mỗi ngày.
Mặc dù vậy, việc ăn quá nhiều bánh kẹo và thực phẩm chứa đường bổ sung có thể làm tăng nguy cơ béo phì, đái tháo đường type 2 và nhiều rối loạn chuyển hóa khác.
Nicotine: Chất gây nghiện nguy hiểm
Khác với caffeine và đường, nicotine trong thuốc lá là chất gây nghiện rất mạnh. Khi đi vào cơ thể, nicotine nhanh chóng tác động lên hệ thần kinh trung ương, tạo cảm giác thư giãn hoặc hưng phấn trong thời gian ngắn. Chính tác động tức thời này khiến nhiều người khó từ bỏ thuốc lá.
Tuy nhiên, việc sử dụng nicotine lâu dài làm rối loạn hoạt động của các thụ thể thần kinh, đồng thời gây tổn thương nghiêm trọng đến hệ tim mạch và hô hấp, làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim, đột quỵ, suy hô hấp và nhiều bệnh lý nguy hiểm khác.
Theo Giáo sư Gary Wenk, việc não bộ có xu hướng tìm kiếm caffeine, đường hay nicotine là phản ứng sinh học tự nhiên trước những kích thích mà các chất này tạo ra. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa chúng đều có lợi cho sức khỏe. Các chuyên gia khuyến cáo mỗi người nên duy trì chế độ ăn cân đối, sử dụng cà phê ở mức vừa phải, hạn chế thực phẩm nhiều đường và tuyệt đối tránh hút thuốc để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Your Brain on Food: How Chemicals Control Your Thoughts and Feelings là cuốn sách của Giáo sư Gary Wenk phân tích mối liên hệ giữa thực phẩm, các chất hóa học và hoạt động của não bộ, giúp lý giải vì sao con người dễ bị cuốn hút bởi một số loại đồ ăn, thức uống và chất kích thích trong đời sống hằng ngày.
