Nhắc đến mía dò, nhiều người ở vùng quê không còn xa lạ với loại cây thân thảo mọc dại ở ven rừng hay những khu vực ẩm thấp. Loài cây này còn được gọi là cát lồi hoặc mía dò hoa ngọn, có tên khoa học là Costus speciosus, thuộc họ Mía dò (Costaceae).
Theo Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học thuốc nam, mía dò có vị ngọt nhạt, tính mát. Bộ phận được sử dụng nhiều nhất là thân rễ và thân già, ngoài ra lá cũng có thể dùng làm thực phẩm hoặc làm thuốc.
Ở một số địa phương, thân cây được tước vỏ ăn sống giống mía với vị ngọt thanh, giúp giải khát trong những ngày nắng nóng. Lá non của cây còn được dùng để ăn kèm bánh xèo.
Theo các nghiên cứu hiện đại, mía dò chứa nhiều hoạt chất như diosgenin, saponin và flavonoid. Những thành phần này có tác dụng chống oxy hóa, hỗ trợ kháng viêm và tăng đào thải axit uric.
Một số nghiên cứu tiền lâm sàng cũng ghi nhận chiết xuất từ mía dò có khả năng hỗ trợ hạ đường huyết và cải thiện độ nhạy insulin trên mô hình đái tháo đường. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh những bằng chứng trên người hiện vẫn còn hạn chế, vì vậy cây chủ yếu mang vai trò hỗ trợ chứ không thay thế thuốc điều trị.
Trong dân gian, mía dò thường được sắc nước uống từ thân rễ hoặc toàn cây phơi khô. Nhiều người còn kết hợp với râu ngô, mã đề để làm bài thuốc hỗ trợ lợi tiểu, giảm tiểu buốt, tiểu rắt hoặc hỗ trợ sỏi tiết niệu nhẹ. Ngoài ra, theo kinh nghiệm dân gian, cành non của cây sau khi hơ nóng và ép lấy nước có thể dùng nhỏ tai để hỗ trợ giảm viêm tai, đau tai.
Theo TS Nguyễn Minh Thủy, Đại học Cần Thơ, cây cát lồi thường mọc hoang ở miền núi và có thể cao hơn 2 m. Lá mọc so le, cụm hoa mọc ở ngọn với hoa màu trắng và lá bắc đỏ khá dễ nhận biết. Không chỉ được dùng làm thuốc, ngọn và cành non của cây còn có thể ăn được.
Ngoài công dụng hỗ trợ thanh nhiệt và lợi tiểu, y học cổ truyền còn sử dụng mía dò trong các trường hợp thấp khớp, đau lưng, đau dây thần kinh hoặc các bệnh ngoài da như hắc lào, mày đay, chàm. Nước nấu từ thân và lá được dùng để tắm hoặc rửa vùng da tổn thương nhằm hỗ trợ giảm ngứa và kháng khuẩn.
Dù được đánh giá là khá lành tính, các chuyên gia khuyến cáo người bị đường huyết thấp hoặc sỏi thận kích thước lớn nên thận trọng khi sử dụng. Phụ nữ mang thai cũng không nên dùng kéo dài để đảm bảo an toàn.
Theo các chuyên gia, việc sử dụng cây thuốc nam cần đúng cách và phù hợp với thể trạng. Người bệnh không nên tự ý bỏ phác đồ điều trị tiểu đường hoặc bệnh thận do bác sĩ chỉ định để thay thế bằng các bài thuốc dân gian.
(T/h theo Vietnamnet, Tuổi Trẻ)
