Ở những vùng quê có khí hậu nóng ẩm, không khó để bắt gặp những cây khế tây mọc trong vườn hoặc gần hàng rào. Cây có thể cho nhiều quả, mọc thành từng chùm dày đặc trên thân và cành, tạo nên hình ảnh khá lạ mắt.
Trước đây, loại quả này chủ yếu được hái để nấu ăn, làm gia vị hoặc ăn chơi cùng muối ớt. Khi quả chín rộ, những gia đình không có nhu cầu sử dụng thường để quả rụng xuống đất.
Ngày nay, khế tây được nhiều người biết đến hơn nhờ khả năng chế biến thành các sản phẩm có hương vị độc đáo. Không chỉ dùng tươi, quả còn được làm mứt, ngâm đường hoặc pha chế đồ uống.
Loại quả chua gắt, mọc thành chùm, nay được chế biến thành đặc sản giá cao
Khế tây còn được gọi là khế tàu, có tên khoa học là Averrhoa bilimbi, thuộc họ Chua me đất. Dù cùng họ với khế thông thường, khế tây có hình dáng rất khác biệt. Quả nhỏ, thuôn dài, vỏ nhẵn, nhìn gần giống quả dưa chuột tí hon. Khi còn non, quả có màu xanh nhạt, thịt mọng nước và vị chua gắt.
Khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng nhạt, phần thịt mềm hơn nhưng vẫn giữ vị chua đặc trưng. Khác với khế ta có năm cạnh rõ rệt, khế tây có hình trụ dài và thường mọc thành từng chùm.
Loại cây này có nguồn gốc từ khu vực Đông Nam Á, được trồng ở nhiều quốc gia nhiệt đới như Malaysia, Indonesia và Philippines. Tại Việt Nam, khế tây xuất hiện trong vườn nhà ở một số địa phương, vừa lấy quả vừa tạo bóng mát. Do có vị chua mạnh, khế tây thường được sử dụng như một loại gia vị tự nhiên. Người dân có thể cho quả vào món canh chua, món kho hoặc chế biến nước chấm, thay thế một phần me hay các nguyên liệu tạo vị chua khác.
Ngoài ra, quả còn được ăn cùng muối ớt, muối tôm hoặc hỗn hợp đường và ớt bột. Sự kết hợp giữa vị chua, mặn, cay, ngọt tạo nên món ăn vặt khá đặc biệt.
Đáng chú ý, khế tây hiện được chế biến thành mứt để phục vụ nhu cầu thưởng thức và làm quà. Theo mức giá được ghi nhận tại một số nơi, mứt khế tây có thể được bán khoảng 160.000 – 200.000 đồng/kg.
Để làm mứt, người chế biến thường lựa chọn những quả có độ già phù hợp, loại bỏ cuống, rửa sạch rồi sơ chế để giảm bớt vị chua gắt. Sau đó, khế được rim cùng đường trên lửa nhỏ đến khi đạt độ dẻo và vị chua ngọt hài hòa.
Mứt khế tây thành phẩm có thể giữ được hình dáng quả, lớp ngoài bóng nhẹ và hương vị chua ngọt đặc trưng. Một số nơi còn kết hợp thêm gừng hoặc ớt để tạo sự khác biệt.
Bên cạnh mứt, khế tây còn được ngâm đường làm siro, nước cốt hoặc chế biến thành các sản phẩm dùng trong pha chế. Nhờ vậy, loại quả vốn chỉ quen thuộc trong vườn nhà có thêm nhiều cách sử dụng.
Trồng một lần có thể thu hoạch nhiều năm, nhưng cần lưu ý khi ăn
Khế tây là cây thân gỗ nhỏ, phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm. Cây ưa nắng, phát triển tốt trên đất tơi xốp, thoát nước và có độ ẩm phù hợp.
Người trồng có thể nhân giống bằng hạt, chiết cành hoặc ghép cành. Trong đó, cây chiết và cây ghép thường có khả năng cho quả sớm hơn so với cây trồng từ hạt nếu được chăm sóc trong điều kiện thuận lợi.
Khi trưởng thành, cây có thể ra hoa, đậu quả trong nhiều năm. Người trồng không phải gieo lại sau mỗi vụ như các loại cây ngắn ngày, mà chủ yếu cần chăm sóc, bổ sung dinh dưỡng và cắt tỉa khi cần thiết.
Một điểm đặc biệt của khế tây là hoa và quả thường mọc trực tiếp trên thân hoặc các cành già. Khi vào mùa, từng chùm quả xanh chen chúc nhau tạo nên hình ảnh bắt mắt.
Cây không chỉ được trồng để lấy quả mà còn có thể làm cảnh trong sân vườn. Những cây có tán đẹp, sai trái vừa tạo bóng mát vừa mang đến nét gần gũi cho không gian sống.
Tuy nhiên, dù được sử dụng trong ẩm thực, khế tây không phải loại quả nên ăn với số lượng lớn.
Loại quả này chứa hàm lượng axit oxalic tương đối cao, không tự ý dùng khế tây làm nước ép uống thường xuyên hay sử dụng như một phương thuốc chữa bệnh.
Với các sản phẩm mứt, siro và khế ngâm đường, người tiêu dùng cũng nên chú ý lượng đường bổ sung, nhất là khi cần kiểm soát đường huyết hoặc cân nặng.
Từ loại quả dân dã từng ít được chú ý, khế tây đang có thêm giá trị nhờ những cách chế biến đa dạng. Hương vị chua đặc biệt, hình dáng lạ mắt cùng khả năng cho quả nhiều năm khiến loại cây này trở thành một nét thú vị trong ẩm thực và vườn nhà Việt Nam.
