Từng mọc dại ven rừng, bờ suối hay những triền đồi ở vùng núi phía Bắc, quả mắc mật (còn gọi là quả quất hồng bì) trước đây gần như không được nhiều người chú ý.
Loại quả nhỏ, màu xanh khi còn non và chuyển tím sẫm lúc chín này chủ yếu được người dân địa phương hái về làm gia vị trong bữa ăn hằng ngày.
Thế nhưng vài năm trở lại đây, mắc mật bất ngờ trở thành đặc sản được săn lùng tại nhiều thành phố lớn với giá bán không hề rẻ, thậm chí được nhiều người ví là loại quả dành cho “nhà giàu”.
Cây mắc mật phân bố nhiều ở các tỉnh như Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn hay Hà Giang. Không chỉ quả mà lá mắc mật cũng được sử dụng rộng rãi trong ẩm thực miền núi.
Tuy nhiên, quả mắc mật vẫn là phần được đánh giá cao hơn cả bởi hương thơm rất đặc trưng, vừa hơi cay nhẹ, vừa có vị ngọt và mùi tinh dầu tự nhiên khó lẫn với bất kỳ loại gia vị nào khác.
Trước đây, người dân vùng cao thường dùng quả mắc mật để ướp thịt lợn, thịt vịt hoặc cá nướng. Chỉ cần vài quả mắc mật giã nhỏ cũng đủ làm món ăn dậy mùi hấp dẫn.
Dần dần, hương vị độc đáo này được nhiều du khách biết đến và yêu thích. Khi các món như vịt quay Lạng Sơn hay lợn quay lá mắc mật trở nên nổi tiếng, nhu cầu đối với loại quả này cũng tăng mạnh.
Điều khiến mắc mật trở nên đắt đỏ nằm ở việc loại cây này chủ yếu mọc tự nhiên, sản lượng không quá nhiều và thời gian thu hoạch ngắn. Quả mắc mật thường vào mùa từ khoảng tháng 6 đến tháng 8 hằng năm.
Để hái được quả, người dân phải leo đồi hoặc vào rừng, việc thu hoạch khá vất vả. Chính vì vậy, giá mắc mật tươi tại nhiều nơi có thể dao động từ 200.000 đến 400.000 đồng/kg tùy thời điểm.
Không chỉ quả tươi, mắc mật khô cũng rất được ưa chuộng. Sau khi phơi hoặc sấy khô, quả mắc mật vẫn giữ được mùi thơm đặc trưng và có thể bảo quản trong thời gian dài. Nhiều nhà hàng chuyên món vịt quay, heo quay hay đồ nướng sẵn sàng chi số tiền lớn để mua loại gia vị này nhằm giữ đúng hương vị truyền thống.
Ngoài giá trị ẩm thực, trong dân gian, mắc mật còn được xem là loại quả có lợi cho tiêu hóa. Người dân miền núi thường dùng quả và lá mắc mật để pha nước uống hoặc chế biến món ăn giúp giảm cảm giác đầy bụng, khó tiêu sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ. Dù vậy, mắc mật chủ yếu vẫn nổi tiếng nhờ vai trò như một loại gia vị đặc sản.
Nhiều người lần đầu thưởng thức mắc mật thường khá bất ngờ bởi mùi thơm mạnh và khác lạ. Nhưng khi đã quen, hương vị này lại tạo cảm giác rất cuốn hút. Đặc biệt, những món quay có mắc mật thường mang hương thơm đặc trưng mà các loại gia vị thông thường khó thay thế được.
Hiện nay, mắc mật không còn là loại quả chỉ xuất hiện ở vùng núi phía Bắc. Tại các thành phố lớn, nhiều cửa hàng thực phẩm đặc sản hay siêu thị đã bắt đầu bán quả mắc mật tươi và khô với mức giá khá cao.
Từ một loại quả mọc tự nhiên ít người để ý, mắc mật giờ đây trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm, góp mặt trong những món ăn đắt đỏ tại nhà hàng và trên mâm cơm của không ít gia đình sành ăn.
