Ốc lác, còn được gọi là ốc mít ở một số địa phương, là loài ốc nước ngọt thường sinh sống tại ao hồ, đầm lầy, ruộng lúa, kênh mương và những nơi có nguồn nước tương đối tĩnh. Chúng xuất hiện ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, trong đó có Quảng Ngãi, Gia Lai và một số địa phương Nam Bộ.
Loại ốc này có vỏ khá lớn, hình chóp tròn, miệng rộng, màu nâu sẫm hoặc xanh rêu. Khi trưởng thành, phần thịt bên trong dày, chắc, có độ giòn dai đặc trưng. Đây cũng là điểm khiến ốc lác được nhiều người yêu thích, đặc biệt khi chế biến thành các món luộc, xào hoặc om.
Trước đây, vào những ngày mưa lớn, khi nước ngoài đồng dâng lên, người dân thường mang giỏ ra ruộng, ven mương hoặc những khu vực nhiều cỏ nước để bắt ốc. Chỉ cần bỏ chút công sức, nhiều gia đình đã có thể mang về cả rổ ốc để cải thiện bữa ăn mà không phải tốn tiền mua thực phẩm.
Vì nguồn ốc tự nhiên từng khá dồi dào, ốc lác được xem là món ăn bình dân, gắn liền với cuộc sống của người dân lao động. Ốc bắt về thường được luộc cùng sả, gừng hoặc xào với những nguyên liệu sẵn có trong vườn. Dù cách chế biến đơn giản, món ăn vẫn hấp dẫn bởi vị ngọt tự nhiên và độ giòn sần sật.
Xưa ra đồng bắt cả rổ, nay bán tới 150.000 đồng/kg
Nếu trước đây ốc lác có thể dễ dàng tìm thấy ở các vùng ruộng nước, hiện nay việc khai thác tự nhiên tại một số nơi trở nên khó khăn hơn. Người chuyên bắt ốc phải lội qua những khu vực bùn sâu, tìm kiếm dọc bờ ruộng, kênh rạch hoặc các bụi cỏ ven nước mới có thể thu được số lượng đáng kể.
Sự thay đổi về diện tích ruộng nước, ao hồ và điều kiện môi trường sống cũng ảnh hưởng đến nguồn ốc tự nhiên. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng ốc lác tại các quán ăn, nhà hàng và thị trường thành phố khiến loại thực phẩm từng rất bình dân ngày càng được chú ý.
Ốc lác tươi sống hiện có giá khoảng 60.000–80.000 đồng/kg, tùy kích cỡ và nguồn hàng. Riêng phần ruột ốc đã tách vỏ, làm sạch được bán với giá khoảng 120.000-150.000 đồng/kg.
Một trong những lý do khiến ruột ốc có giá cao là công đoạn sơ chế tương đối mất thời gian. Người bán phải lựa chọn ốc còn tươi, làm sạch bùn đất, luộc hoặc xử lý phù hợp rồi tách phần thịt ra khỏi vỏ. Sau đó, ruột ốc tiếp tục được làm sạch để thuận tiện cho người mua chế biến.
Ngoài khai thác tự nhiên, một số hộ nông dân còn đưa ốc lác vào mô hình nuôi thương phẩm. Loài ốc này có thể sử dụng những nguồn thức ăn như bèo, rau xanh và thực vật thủy sinh, giúp tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có. Tuy nhiên, để nuôi hiệu quả, người dân vẫn cần kiểm soát chất lượng nước, mật độ nuôi và điều kiện sinh trưởng, tránh tình trạng ốc chết hoặc phát triển kém.
Thịt giòn ngọt, chế biến thành nhiều món đặc sản được ưa chuộng
Điểm hấp dẫn của ốc lác nằm ở phần thịt dày, dai giòn nhưng không quá cứng, khi ăn có vị ngọt thanh. Nếu được sơ chế kỹ và chế biến đúng cách, thịt ốc giữ được hương vị đặc trưng, phù hợp với nhiều món ăn từ đơn giản đến cầu kỳ.
Phổ biến nhất là ốc lác luộc sả. Sau khi làm sạch, ốc được cho vào nồi cùng sả đập dập, gừng và lá chanh rồi luộc chín. Khi thưởng thức, thực khách dùng que lấy phần thịt ốc, chấm với nước mắm gừng hoặc nước mắm sả ớt. Vị ngọt của ốc hòa cùng hương thơm của gia vị tạo nên món ăn dân dã, đặc biệt hấp dẫn trong những ngày mưa hoặc thời tiết se lạnh.
Ngoài món luộc, ốc lác còn được dùng để om chuối đậu. Phần thịt ốc sau khi tách vỏ được làm sạch, xào săn rồi om cùng chuối xanh, đậu phụ, thịt ba chỉ và các loại rau thơm. Chuối xanh tạo vị bùi, đậu phụ mang lại độ béo nhẹ, trong khi thịt ốc giữ được độ giòn dai. Món ăn có nước om đậm đà, thường được dùng cùng cơm nóng hoặc bún.
Người nội trợ cũng có thể chế biến ốc lác thành món xào sả ớt, chả ốc, nấu lẩu hoặc kết hợp với các loại rau củ. Với những món xào, thịt ốc thường được thái miếng vừa ăn, đảo nhanh cùng gia vị để giữ độ giòn và tránh bị dai do đun nấu quá lâu.
Tuy nhiên, vì ốc lác sống trong môi trường nước ngọt và bùn đất, việc sơ chế cần được đặc biệt chú ý. Người mua nên lựa chọn ốc còn sống, có nguồn gốc rõ ràng, rửa sạch nhiều lần để loại bỏ bùn đất. Việc ngâm ốc trong nước sạch có thể giúp giảm cặn bẩn nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ký sinh trùng. Vì vậy, ốc cần được nấu chín kỹ trước khi ăn, không sử dụng ốc sống hoặc tái.
Từ món ăn gắn liền với những bữa cơm quê nghèo, ốc lác ngày nay đã trở thành đặc sản có mặt trong thực đơn của nhiều quán ăn, nhà hàng. Sự thay đổi về giá trị của loại ốc này cho thấy sức hút của những nguyên liệu dân dã khi được nhiều thực khách biết đến, đồng thời mở ra cơ hội phát triển các mô hình nuôi thương phẩm phù hợp với điều kiện địa phương.
