Thời gian gần đây, dư luận xã hội đặc biệt quan tâm đến sự việc ba công dân tại tỉnh Bắc Ninh trong quá trình lưu thông trên tuyến cao tốc đã vô tình phát hiện một bao tải chứa số tiền mặt lớn, ước tính gần 1 tỷ đồng. Sau khi kiểm tra, xác định đây là tài sản do người khác đánh rơi, cả ba đã chủ động quay xe, tìm kiếm và hoàn trả toàn bộ số tiền cho chủ sở hữu. Hành động trung thực, có trách nhiệm này không chỉ tạo hiệu ứng tích cực trong xã hội mà còn thể hiện rõ ý thức thượng tôn pháp luật trong đời sống dân sự.
Dưới góc độ pháp lý, trường hợp nhặt được tiền và tài sản của người khác được điều chỉnh trực tiếp bởi quy định về nghĩa vụ hoàn trả tài sản trong Bộ luật Dân sự năm 2015. Cụ thể, Điều 241 Bộ luật Dân sự 2015 quy định: “Người chiếm hữu, người sử dụng tài sản, người được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật phải hoàn trả cho chủ sở hữu, người có quyền khác đối với tài sản đó.” Đây là căn cứ pháp lý nền tảng, khẳng định nguyên tắc mọi tài sản hợp pháp đều phải được trả lại cho đúng chủ sở hữu, không phụ thuộc vào việc người đang nắm giữ tài sản có chủ ý hay vô ý ban đầu.
Trong trường hợp nhặt được tài sản do người khác đánh rơi, nếu người nhặt tiếp tục giữ lại, sử dụng hoặc chiếm đoạt số tài sản đó mà không hoàn trả cho người bị mất, thì được xem là hành vi chiếm hữu không có căn cứ pháp luật. Khi đó, nghĩa vụ hoàn trả theo Điều 241 phát sinh một cách bắt buộc. Việc chủ động tìm kiếm và trả lại số tiền của ba công dân tại Bắc Ninh cho thấy họ đã thực hiện đúng nghĩa vụ pháp lý này, qua đó bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của người bị mất tài sản cũng như chính bản thân mình.
Ngược lại, trong trường hợp người nhặt được tài sản cố tình không trả lại, mặc dù có điều kiện và khả năng hoàn trả, thì ngoài trách nhiệm dân sự theo Điều 241 Bộ luật Dân sự, người đó còn có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc hơn. Theo Điều 176 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, hành vi cố tình chiếm giữ trái phép tài sản có giá trị lớn, dù chủ sở hữu đã có yêu cầu hợp pháp, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với mức hình phạt lên đến 5 năm tù. Trường hợp chưa đến mức xử lý hình sự, người vi phạm còn có thể bị xử phạt hành chính theo quy định tại Nghị định số 282/2025/NĐ-CP của Chính phủ.
Không chỉ quy định nghĩa vụ, pháp luật Việt Nam còn có cơ chế khuyến khích hành vi trung thực, tự giác hoàn trả tài sản. Trên thực tế, người nhặt được tài sản và chủ động giao nộp, hoàn trả thường được cơ quan chức năng, chính quyền địa phương biểu dương, khen thưởng theo các quy định về thi đua, khen thưởng và quản lý tài sản công. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với những hành vi đúng pháp luật, góp phần xây dựng môi trường xã hội lành mạnh, minh bạch.
Từ vụ việc nêu trên có thể thấy, việc xử lý tài sản nhặt được không chỉ là vấn đề đạo đức cá nhân mà còn là vấn đề trách nhiệm pháp lý cụ thể. Điều 241 Bộ luật Dân sự 2015 đã xác lập rõ nguyên tắc: mọi hành vi chiếm hữu tài sản không có căn cứ pháp luật đều phải chấm dứt bằng việc hoàn trả cho chủ sở hữu hợp pháp. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm trật tự, kỷ cương trong quan hệ dân sự và bảo vệ quyền tài sản của công dân.
Trong bối cảnh xã hội hiện nay, khi các giao dịch dân sự ngày càng đa dạng và giá trị tài sản ngày càng lớn, mỗi người dân cần chủ động trang bị kiến thức pháp luật cơ bản để ứng xử đúng mực trong các tình huống phát sinh. Việc trung thực hoàn trả tài sản không chỉ giúp tránh được những rủi ro pháp lý mà còn góp phần xây dựng hình ảnh công dân văn minh, trách nhiệm và tôn trọng pháp luật.
Hành động đẹp của ba công dân tại Bắc Ninh là minh chứng sinh động cho tinh thần sống và làm việc theo pháp luật. Những giá trị tích cực này cần tiếp tục được lan tỏa trong cộng đồng, để pháp luật thực sự trở thành nền tảng điều chỉnh hành vi xã hội, hướng tới một xã hội công bằng, văn minh và phát triển bền vững.
