Nhiều người nhận thấy chó dường như có thể “hiểu tiếng người”: nghe gọi tên thì chạy lại, nghe “ngồi”, “nằm”, “đi ra ngoài” có thể thực hiện đúng hành động. Điều này khiến chúng ta có cảm giác chó hiểu được ngôn ngữ giống con người.
Tuy nhiên, thực tế phức tạp hơn: chó không hiểu ngôn ngữ theo cách con người hiểu, mà chúng có khả năng học cách liên kết âm thanh, ngữ điệu, cử chỉ và hoàn cảnh với một hành động hoặc kết quả cụ thể.
Chó có lịch sử sống cùng con người rất lâu
Một trong những nguyên nhân quan trọng là chó đã trải qua quá trình thuần hóa và sống gần con người trong thời gian rất dài. Qua nhiều thế hệ, những cá thể có khả năng chú ý đến tín hiệu của con người, hợp tác và phản ứng phù hợp dễ thích nghi hơn.
Trong cuộc sống hằng ngày, chó liên tục quan sát con người. Chúng không chỉ nghe lời nói mà còn theo dõi ánh mắt, nét mặt, hướng tay, tư thế và hành động của chủ. Chẳng hạn, khi chủ vừa nói “đi dạo” vừa lấy dây dắt, chó dần hình thành mối liên hệ giữa âm thanh đó với việc được ra ngoài.
Chó rất giỏi ghi nhớ mối liên hệ giữa âm thanh và hành động
Khi nghe một từ được lặp lại nhiều lần trong cùng một hoàn cảnh, chó có thể học rằng âm thanh đó báo hiệu một điều cụ thể. Từ “ngồi” có thể gắn với hành động ngồi xuống, “lại đây” gắn với việc chạy về phía chủ, còn tên của chó có thể được hiểu như tín hiệu yêu cầu chú ý.
Đáng chú ý, một số nghiên cứu cho thấy chó có thể phân biệt nhiều từ khác nhau và nhận biết một số đặc điểm của lời nói. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa chúng hiểu câu nói với đầy đủ ngữ pháp, khái niệm trừu tượng và sắc thái như con người. Khả năng của từng con chó cũng rất khác nhau tùy vào giống, quá trình huấn luyện và môi trường sống.
Không phải các loài động vật khác hoàn toàn không hiểu tín hiệu của con người
Nói rằng chỉ chó mới hiểu tiếng người là chưa chính xác. Nhiều loài khác cũng có khả năng học tín hiệu từ con người. Ngựa có thể học mệnh lệnh, mèo nhận biết giọng chủ, chim có thể học âm thanh và một số loài linh trưởng có khả năng hiểu nhiều tín hiệu phức tạp.
Điểm đặc biệt của chó nằm ở mức độ hợp tác và khả năng chú ý đến con người. Chó thường chủ động nhìn vào khuôn mặt, hướng tay hoặc ánh mắt của con người để tìm thông tin. Đây là kỹ năng rất hữu ích đối với một loài sống cùng con người và thường xuyên phối hợp với con người.
Chó còn rất nhạy với giọng nói và cảm xúc
Không chỉ chú ý đến từ ngữ, chó còn có khả năng nhận biết sự thay đổi trong giọng nói. Cùng một câu nhưng được nói bằng giọng vui vẻ, tức giận hoặc dịu dàng có thể khiến chúng phản ứng khác nhau. Chúng cũng có thể dựa vào nét mặt và ngôn ngữ cơ thể để đoán trạng thái của con người.
Vì vậy, khi chủ nói “Ngoan quá!” bằng giọng vui vẻ, chó có thể nhận ra đây là tín hiệu tích cực dù không hiểu ý nghĩa của từng từ giống con người.
Vậy tại sao chó có vẻ “hiểu người” hơn nhiều loài khác?
Câu trả lời nằm ở sự kết hợp giữa lịch sử tiến hóa, quá trình thuần hóa, khả năng học tập, trí nhớ liên kết và đặc biệt là xu hướng hợp tác với con người. Chó đã dành hàng nghìn năm sống cạnh chúng ta, nên chúng rất giỏi đọc những tín hiệu mà con người thường xuyên sử dụng.
Nói cách khác, chó không thực sự “nói được tiếng người”, mà chúng học được một phần hệ thống tín hiệu của con người. Và chính khả năng này khiến mối quan hệ giữa chó với con người trở nên đặc biệt đến mức đôi khi chúng ta có cảm giác như đang trò chuyện với một thành viên trong gia đình.
