Phần lớn mọi người đều biết một cách tương đối rằng Tết cổ truyền của Việt Nam, được tính theo lịch âm, thường diễn ra sau Tết Dương lịch khoảng vài tuần đến hơn một tháng. Vì vậy, Tết Nguyên đán thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2 theo lịch Dương. Một điều khá thú vị là ngày mùng 1 Tết Nguyên đán luôn nằm trong khoảng từ ngày 20/1 đến 20/2 Dương lịch, nhưng không phải ai cũng biết rõ về quy luật này.
Vì sao mùng 1 Tết luôn rơi vào 20/1 - 20/2 Dương lịch?
Trao đổi với phóng viên Báo điện tử VTC News, ThS Trần Tiến Bình, nguyên cán bộ Ban Lịch Nhà nước, sau đó công tác tại Phòng Nghiên cứu lịch, Trung tâm Thông tin Tư liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đồng thời là tác giả cuốn Lịch Việt Nam thế kỷ XX-XXI, cho biết nguyên nhân của hiện tượng này có liên quan đến khái niệm Đông chí, một trong 24 tiết khí được người xưa sử dụng.
Theo ông Bình, 24 tiết khí, thường được dân gian gọi là Lịch Nhà nông, về bản chất là một dạng Dương lịch, được xác định dựa trên vị trí của Trái đất so với Mặt trời, chứ không phải Âm lịch như nhiều người vẫn nghĩ. Tuy nhiên, từ xa xưa, người dân đã vận dụng hệ thống này để nhận biết thời tiết, theo dõi mùa vụ và phục vụ sản xuất nông nghiệp.
Trái đất chuyển động quanh Mặt trời theo một quỹ đạo tương ứng 360 độ. Trên quỹ đạo đó, 24 tiết khí được xác định tại những vị trí đặc biệt, mỗi tiết cách nhau 15 độ. Hệ thống này bắt đầu từ Xuân phân ở 0 độ, tiếp đến là Thanh minh 15 độ, Cốc vũ 30 độ... và kết thúc ở Kinh trập tại 345 độ.
Người nông dân thường đặt tên tiết khí theo đặc điểm của thời điểm đó, như Lập xuân (bắt đầu mùa xuân), Thanh minh (thời tiết trong lành, sáng sủa), Vũ thủy (thời tiết mưa ẩm), Kinh trập (sâu nở), Tiểu mãn (lũ nhỏ), Bạch lộ (sương trắng)....
Trong số 24 tiết khí, Đông chí, tức thời điểm giữa mùa đông, có vai trò đặc biệt bởi đây là một trong những căn cứ được sử dụng để xác định lịch âm. Theo quy luật của lịch truyền thống, tiết Đông chí luôn nằm trong tháng 11 Âm lịch và đánh dấu khoảng thời gian giữa mùa đông.
Sự hình thành của bốn mùa xuân, hạ, thu, đông có liên quan đến việc trục Trái đất nghiêng hơn 23 độ so với mặt phẳng quỹ đạo chuyển động quanh Mặt trời. Độ nghiêng này khiến độ cao biểu kiến của Mặt trời thay đổi theo từng thời điểm trong năm, từ đó tạo nên sự khác biệt về thời tiết và độ dài ngày đêm giữa các mùa.
Theo Dương lịch, có 4 thời điểm quan trọng được dùng để xác định sự thay đổi về vị trí của Mặt trời. Xuân phân, thường vào khoảng ngày 20/3, là thời điểm độ dài ngày và đêm gần như bằng nhau. Đến Hạ chí, khoảng ngày 21/6, Mặt trời lên cao nhất, khiến Bắc bán cầu có ngày dài nhất và đêm ngắn nhất. Thu phân, khoảng ngày 21/9, tiếp tục là thời điểm ngày và đêm có độ dài tương đương. Trong khi đó, Đông chí, thường vào khoảng 21/12, là lúc Mặt trời ở vị trí thấp nhất, khiến ngày ngắn nhất và đêm dài nhất.
Theo cách tính của Dương lịch, tiết Đông chí hằng năm thường rơi vào khoảng ngày 21/12, khi Mặt trời đạt vị trí thấp nhất đối với Bắc bán cầu. Vì vậy, Đông chí có hai đặc điểm quan trọng: luôn nằm trong tháng 11 Âm lịch và xảy ra vào khoảng ngày 21/12 Dương lịch.
Nếu Đông chí rơi đúng vào ngày 30/11 Âm lịch và khoảng ngày 21/12 Dương lịch, thì sau 31 ngày sẽ đến ngày 21/1 Dương lịch, đồng thời cũng là mùng 1 Tết Nguyên đán. Ngược lại, nếu Đông chí xuất hiện ngay từ ngày 1/11 Âm lịch thì Tết Nguyên đán có thể cách thời điểm này tối đa 60 ngày, tương ứng khoảng ngày 20/2 Dương lịch.
Từ quy luật trên có thể thấy, mùng 1 Tết cổ truyền sớm nhất sẽ rơi vào ngày 20/1 và muộn nhất là ngày 20/2 Dương lịch. Thời điểm cụ thể thay đổi tùy theo việc tiết Đông chí xuất hiện vào đầu hay cuối tháng 11 Âm lịch của từng năm.
Tết Âm lịch năm 2027 - năm Đinh Mùi - sẽ rơi vào ngày 6/2/2027 dương lịch.
