Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP được Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao thông qua ngày 18/8/2026. Văn bản hướng dẫn việc áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai thuộc phạm vi Nghị quyết 29/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội, nhằm tháo gỡ khó khăn, vướng mắc đối với các dự án tồn đọng, kéo dài.
Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP có hiệu lực từ ngày 15/10/2026.
Có thể xem xét miễn trách nhiệm hình sự tại phiên tòa
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết là hướng dẫn về miễn trách nhiệm hình sự.
Theo Điều 3, tại phiên tòa, nếu Hội đồng xét xử nhận thấy bị cáo có đủ căn cứ theo Điều 5 và Điều 7 Nghị quyết 29/2026/QH16 thì có thể xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo.
Nghị quyết cũng xác định nguyên tắc, nếu một người thực hiện nhiều hành vi vi phạm, trong đó có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai và bị xét xử trong cùng một vụ án, thì cơ chế đặc thù chỉ được áp dụng đối với hành vi vi phạm đất đai nếu đủ căn cứ; các hành vi khác vẫn được xử lý theo quy định pháp luật thông thường.
Tương tự, trong vụ án có nhiều bị can, bị cáo, cơ chế đặc thù chỉ áp dụng đối với người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai đáp ứng đủ điều kiện.
Tòa án có thể đình chỉ vụ án nếu đủ căn cứ
Nghị quyết dành riêng Điều 4 hướng dẫn việc đình chỉ vụ án, đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo.
Khi xem xét, Tòa án có thể căn cứ vào nhiều nhóm tài liệu, trong đó có văn bản của Chính phủ, các bộ, ngành, cơ quan Trung ương, cấp tỉnh và cơ quan tiến hành tố tụng xác định vụ án, vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước ngày 1/8/2024.
Ngoài ra còn có tài liệu xác định hành vi có gây thất thoát, lãng phí tài sản Nhà nước hay không; nếu có thì xác định hậu quả tại thời điểm xét xử. Tòa án cũng xem xét tài liệu về mục đích, hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án, công trình và mức độ khắc phục hậu quả.
Các tài liệu chứng minh tình trạng khiếu nại, tố cáo và việc đã giải quyết dứt điểm khiếu nại, tố cáo cũng có thể được sử dụng làm căn cứ.
Nếu tại giai đoạn xét xử xuất hiện tài liệu, chứng cứ mới chứng minh bị can, bị cáo thuộc trường hợp được áp dụng Nghị quyết 29/2026/QH16, Tòa án chuyển cho Viện kiểm sát cùng cấp để xem xét theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
Có thể hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày để khắc phục hậu quả
Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP hướng dẫn việc tạm đình chỉ vụ án hoặc hoãn phiên tòa nhằm tạo điều kiện khắc phục hậu quả.
Tại giai đoạn chuẩn bị xét xử, Thẩm phán chủ tọa có thể quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ đối với bị can, bị cáo nếu đủ căn cứ.
Tại phiên tòa, căn cứ khả năng khắc phục hậu quả và đề nghị của bị cáo, Hội đồng xét xử có thể hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày, tính từ ngày ra quyết định, để bị cáo, tổ chức hoặc cá nhân liên quan khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.
Nếu nhận thấy không có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả trong thời hạn này, Tòa án có thể quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ đối với bị cáo.
Nghị quyết cũng yêu cầu xem xét các tài liệu chứng minh nguyên nhân khách quan khiến hậu quả chưa được khắc phục, phương án và lộ trình khắc phục, cũng như bản cam kết thực hiện việc khắc phục.
Khắc phục toàn bộ hậu quả có thể được đình chỉ vụ án
Trong thời gian tạm đình chỉ, nếu bị can, bị cáo, tổ chức hoặc cá nhân liên quan đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại, Tòa án ra quyết định đình chỉ vụ án hoặc đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo.
Nếu hết thời hạn hoãn phiên tòa mà toàn bộ hậu quả đã được khắc phục, Tòa án cũng có thể đình chỉ vụ án. Ngược lại, nếu chưa khắc phục xong, vụ án có thể được tạm đình chỉ khi có căn cứ xác định vẫn còn khả năng tiếp tục khắc phục.
Đáng chú ý, trường hợp chưa khắc phục toàn bộ hậu quả nhưng Tòa án xem xét hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án và mức độ khắc phục, người vi phạm có thể được giảm mức hình phạt.
Theo Nghị quyết:
- Khắc phục đến 1/4 hậu quả thiệt hại: có thể được giảm tối đa đến 1/3 mức hình phạt.
- Khắc phục trên 1/4 đến 1/2: có thể giảm tối đa 1/2 mức hình phạt.
- Khắc phục trên 1/2 đến 3/4: có thể giảm tối đa 2/3 mức hình phạt.
- Khắc phục trên 3/4 nhưng chưa toàn bộ: có thể giảm tối đa 4/5 mức hình phạt.
Đây là một trong những nội dung đáng chú ý nhất của hướng dẫn mới, bởi mức độ khắc phục hậu quả trở thành căn cứ trực tiếp để Tòa án cân nhắc mức giảm hình phạt.
Nghị quyết không chỉ áp dụng trong giai đoạn xét xử mà còn hướng dẫn đối với người đã có bản án.
Trường hợp chưa có quyết định thi hành án hoặc đang chấp hành hình phạt tù mà đáp ứng điều kiện theo Nghị quyết 29/2026/QH16, cơ quan Tòa án có thẩm quyền có thể xem xét hoãn chấp hành hình phạt hoặc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù.
Người đang được hoãn, tạm đình chỉ hoặc đang chấp hành hình phạt, nếu đáp ứng đủ căn cứ, có thể được Tòa án xem xét miễn chấp hành hình phạt hoặc miễn chấp hành phần hình phạt còn lại.
Với người đã bị kết án nhưng chưa khắc phục toàn bộ hậu quả, việc giảm hình phạt cũng được xác định theo tỷ lệ khắc phục.
Đặc biệt, nếu người bị kết án có lập công, đã quá già yếu hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, mức giảm có thể cao hơn.
Cụ thể, nếu khắc phục đến 1/4 hậu quả, có thể giảm tối đa đến 1/3 mức hình phạt đã tuyên; từ trên 1/4 đến 1/2 có thể giảm tối đa 2/3; từ trên 1/2 đến 3/4 có thể giảm tối đa 3/4; và nếu đã khắc phục trên 3/4 nhưng chưa toàn bộ thì có thể được giảm tối đa tới 9/10 mức hình phạt đã tuyên.
Nghị quyết cũng đề cập trường hợp người đang chấp hành án phạt tù đáp ứng điều kiện theo Nghị quyết 29 nhưng không có điều kiện khắc phục hậu quả thiệt hại.
Trường hợp này, Tòa án căn cứ tính chất, mức độ vi phạm, nhân thân và các tình tiết khác để xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, nhưng mức giảm tối đa không quá 1/4 mức hình phạt đã tuyên.
“Không có điều kiện khắc phục” được xác định là người đang chấp hành hình phạt không có tài sản, thu nhập hoặc nguồn tài chính hợp pháp khác để thực hiện việc khắc phục, đồng thời tổ chức, cá nhân liên quan cũng không khắc phục thay.
Tuy nhiên, nếu người vi phạm có khả năng và điều kiện để khắc phục nhưng không thực hiện, họ không được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cơ chế này.
Có thể được rút ngắn một nửa thời hạn xóa án tích
Điều 7 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP còn hướng dẫn việc giảm thời hạn để được xóa án tích.
Một số người bị kết án thuộc trường hợp quy định tại Nghị quyết 29/2026/QH16 sau khi chấp hành xong bản án có thể được Tòa án xem xét giảm thời hạn xóa án tích.
Mức giảm là một nửa thời hạn tương ứng với thời hạn đương nhiên được xóa án tích theo Bộ luật Hình sự.
Người có nhu cầu phải gửi đơn đề nghị cùng tài liệu chứng minh đến Tòa án đã ra quyết định thi hành án để được xem xét.
Các đơn vị thuộc hệ thống Tòa án trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình sẽ xem xét áp dụng Nghị quyết 29/2026/QH16 và Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP đối với các bản án có vi phạm pháp luật về đất đai nhưng hành vi vi phạm xảy ra trước ngày 1/8/2024, nhằm thực hiện hiệu quả cơ chế đặc thù của Nghị quyết 29.
