Kỳ nghỉ Quốc khánh 2/9 kéo dài 5 ngày vừa kết thúc, nhiều người lại rơi vào cảm giác quen thuộc: chưa kịp tận hưởng bao lâu đã phải quay trở lại guồng công việc. Trên mạng xã hội, không ít người chia sẻ rằng những ngày nghỉ được chờ đợi từ lâu dường như biến mất chỉ sau một cái chớp mắt.
Tuy nhiên, cảm giác ấy không phản ánh tốc độ thực sự của thời gian. Đồng hồ vẫn vận hành với cùng một nhịp, nhưng cách con người cảm nhận và ghi nhớ thời gian lại có thể thay đổi đáng kể tùy vào trạng thái tâm lý, mức độ chú ý và những gì chúng ta trải qua.
Các nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học về nhận thức thời gian cho thấy một khoảng thời gian giống nhau có thể được mỗi người cảm nhận rất khác. Khi vui vẻ, tập trung vào một hoạt động hoặc liên tục tiếp xúc với những trải nghiệm mới, chúng ta thường ít nhận ra từng phút giây đang trôi qua.
Vì sao những ngày nghỉ thường "trôi" rất nhanh?
Về mặt thực tế, 5 ngày nghỉ vẫn tương đương 120 giờ. Nhưng về mặt cảm nhận, khoảng thời gian này có thể ngắn hơn rất nhiều. Nguyên nhân nằm ở cách bộ não phân bổ sự chú ý và xử lý những trải nghiệm diễn ra trong ngày.
Một trong những yếu tố quan trọng là mức độ tập trung vào thời gian. Khi đang tận hưởng chuyến du lịch, trò chuyện với người thân, gặp bạn bè hoặc tham gia một hoạt động yêu thích, sự chú ý của chúng ta hướng vào những gì đang diễn ra thay vì liên tục theo dõi đồng hồ.
Psychology Today từng dẫn nghiên cứu của Eastwood và cộng sự (2012), The Unengaged Mind: Defining Boredom in Terms of Attention. Nghiên cứu cho thấy cảm nhận về thời lượng có mối liên hệ với cách con người sử dụng sự chú ý. Khi tập trung vào việc thời gian đang trôi, một khoảng thời gian có thể trở nên dài hơn; ngược lại, khi hoàn toàn bị cuốn vào một hoạt động, chúng ta ít ý thức về sự trôi qua của thời gian.
Điều này phần nào giải thích tại sao một buổi làm việc nhàm chán có thể khiến chúng ta liên tục nhìn đồng hồ, trong khi một buổi gặp gỡ vui vẻ lại kết thúc trước khi kịp nhận ra.
Thời gian lúc trải nghiệm và lúc hồi tưởng không giống nhau
Một điểm thú vị khác nằm ở sự khác biệt giữa cảm nhận thời gian trong lúc sự việc diễn ra và cách chúng ta nhìn lại nó sau đó. Đây chính là một phần của hiện tượng được nhà nghiên cứu Claudia Hammond gọi là "holiday paradox" - nghịch lý kỳ nghỉ. Khi đang đi du lịch hoặc tận hưởng những ngày nghỉ, thời gian dường như chạy rất nhanh bởi chúng ta tập trung vào trải nghiệm.
Nhưng sau khi kỳ nghỉ kết thúc, những địa điểm từng ghé qua, những cuộc gặp gỡ hay hoạt động đã trải qua lại trở thành các cột mốc ký ức, khiến khoảng thời gian đó có vẻ phong phú hơn. Nói cách khác, câu trả lời cho câu hỏi "Thời gian trôi nhanh đến đâu?" có thể thay đổi tùy thời điểm chúng ta đặt câu hỏi.
Càng nhiều trải nghiệm mới, ký ức càng có nhiều dấu mốc
Sự mới mẻ cũng đóng vai trò đáng kể trong cách chúng ta ghi nhớ thời gian. Một ngày làm việc lặp lại với những công việc quen thuộc có thể kết thúc mà gần như không để lại nhiều sự kiện đáng nhớ. Trái lại, một ngày trong chuyến đi có thể bao gồm hàng loạt trải nghiệm: một địa điểm mới, món ăn mới, cuộc trò chuyện mới hay một tình huống bất ngờ.
National Geographic từng giới thiệu nghiên cứu của Jorgen Sugar và cộng sự tại Viện Khoa học Thần kinh Hệ thống Kavli, trong đó các nhà khoa học tìm hiểu cách não chuột tạo ra những "mã thời gian" khác nhau trong các hoạt động đa dạng.
Do nghiên cứu được thực hiện trên động vật, kết quả không thể áp dụng trực tiếp cho con người. Dù vậy, công trình này cung cấp thêm góc nhìn về mối liên hệ giữa sự đa dạng của trải nghiệm, quá trình hình thành ký ức và cảm nhận về thời gian.
Vì vậy, một kỳ nghỉ ngắn vẫn có thể để lại cảm giác rất "dày" về mặt ký ức. Chúng ta có thể thấy 5 ngày nghỉ trôi qua nhanh khi đang tận hưởng, nhưng khi nhìn lại, từng địa điểm, cuộc gặp hay sự kiện lại lần lượt xuất hiện trong trí nhớ. Đó là lý do cảm giác "kỳ nghỉ vừa bắt đầu đã hết" không hề mâu thuẫn với việc chúng ta vẫn có rất nhiều điều để nhớ về những ngày đã qua.
Nghỉ ngơi cũng là một cách sử dụng thời gian
Từ câu chuyện về cảm nhận thời gian, một vấn đề khác được đặt ra: nếu quỹ thời gian của mỗi người đều hữu hạn, chúng ta nên dành bao nhiêu thời gian cho nghỉ ngơi?
Trong cuốn Chậm lại một chút (tựa gốc: The Art of Rest: How to Find Respite in the Modern Age), Claudia Hammond tập trung vào câu hỏi vì sao con người hiện đại thường xuyên cảm thấy mệt mỏi nhưng lại gặp khó khăn trong việc thực sự nghỉ ngơi.
Tác giả dựa trên tâm lý học cùng kết quả The Rest Test - cuộc khảo sát hơn 18.000 người tại 135 quốc gia về những hoạt động giúp họ cảm thấy thư giãn. Từ đọc sách, đi bộ, dành thời gian một mình, nghe nhạc đến tiếp xúc với thiên nhiên, Hammond phân tích 10 hình thức nghỉ ngơi phổ biến.
Thông điệp đáng chú ý của cuốn sách là nghỉ ngơi không nên được xem như phần thưởng chỉ xuất hiện sau khi mọi công việc đã hoàn tất. Đây là nhu cầu cần thiết để con người phục hồi cả về thể chất lẫn tinh thần.
Hammond cũng là tác giả Time Warped: Unlocking the Mysteries of Time Perception, tác phẩm tìm hiểu ảnh hưởng của ký ức, cảm xúc và sự chú ý đối với cách con người cảm nhận thời gian. Khái niệm "holiday paradox" cũng được bà sử dụng để mô tả nghịch lý: kỳ nghỉ có thể vụt qua trong lúc trải nghiệm nhưng lại trở nên phong phú hơn khi được hồi tưởng.
Một góc nhìn khác được đưa ra trong Bốn nghìn tuần (Four Thousand Weeks: Time Management for Mortals) của Oliver Burkeman.
Thay vì tìm cách kiểm soát từng phút trong cuộc sống, Burkeman bắt đầu từ một sự thật khó tránh: thời gian của mỗi con người là hữu hạn. Theo cách tiếp cận của ông, việc chấp nhận những giới hạn ấy có thể giúp chúng ta lựa chọn điều thực sự quan trọng thay vì liên tục cố gắng hoàn thành tất cả mọi thứ.
Adam Grant, tác giả Think Again, đánh giá Bốn nghìn tuần là một trong những cuốn sách quan trọng về cách con người nhìn nhận và sử dụng thời gian. Ông cho rằng tác phẩm đặt lại nhiều quan niệm quen thuộc về năng suất và buộc người đọc suy nghĩ về cách sử dụng nguồn lực quý giá nhất của mình.
Có lẽ vì thế, cảm giác tiếc nuối khi một kỳ nghỉ kết thúc không nhất thiết là điều tiêu cực. Nó cũng có thể nhắc chúng ta rằng những khoảng thời gian dành cho người thân, những trải nghiệm mới hay đơn giản là những lúc được nghỉ ngơi đều có giá trị riêng. Năm ngày nghỉ có thể trôi qua rất nhanh trên đồng hồ. Nhưng nếu được lấp đầy bằng những trải nghiệm có ý nghĩa, chúng vẫn có thể để lại một "khoảng thời gian" rất dài trong ký ức.
