Sự phát triển của AI khiến không ít người lo lắng về tương lai việc làm. Tuy nhiên, các nghiên cứu quốc tế gần đây cho thấy bức tranh không đơn giản là máy móc thay thế con người. Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nhận định tác động phổ biến hơn của GenAI có thể là chuyển đổi nhiệm vụ trong nghề nghiệp, thay vì khiến toàn bộ công việc biến mất. Trong khi đó, Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo đến năm 2030, thị trường lao động toàn cầu sẽ đồng thời xuất hiện thêm nhiều vị trí mới và một lượng đáng kể công việc bị thay đổi hoặc dịch chuyển.
Từ xu hướng này, những nghề dựa nhiều vào yếu tố con người, kỹ năng xã hội, trách nhiệm nghề nghiệp và khả năng xử lý tình huống thực tế được xem là có lợi thế nhất định trong kỷ nguyên AI.
1. Chuyên gia tâm lý, trị liệu tâm lý
Sức khỏe tinh thần ngày càng được quan tâm, kéo theo nhu cầu đối với các dịch vụ tư vấn và trị liệu tâm lý. Đây cũng là lĩnh vực khó có thể được tự động hóa hoàn toàn bởi công việc không chỉ dừng ở việc cung cấp thông tin.
Một chuyên gia tâm lý phải lắng nghe, quan sát biểu hiện, đặt câu hỏi phù hợp, nhận diện những thay đổi về cảm xúc và xây dựng mối quan hệ tin cậy với thân chủ. Nhiều tình huống còn đòi hỏi người hành nghề cân nhắc bối cảnh gia đình, xã hội, lịch sử cá nhân và những yếu tố khó lượng hóa bằng dữ liệu.
AI có thể hỗ trợ chuyên gia tìm kiếm tài liệu, tổng hợp thông tin hoặc chuẩn bị một số nội dung, nhưng trách nhiệm chuyên môn và quyết định trong những trường hợp phức tạp vẫn cần con người đảm nhiệm.
2. Giáo viên mầm non
Giáo dục là một trong những lĩnh vực mà yếu tố tương tác giữa người với người giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Trong đó, giáo viên mầm non là công việc có đặc thù rõ nét nhất.
Trẻ nhỏ không chỉ cần học kiến thức mà còn cần được chăm sóc, quan sát, hướng dẫn cách giao tiếp, xử lý cảm xúc và hình thành các kỹ năng xã hội đầu đời. Giáo viên phải liên tục điều chỉnh cách truyền đạt dựa trên từng trẻ, đồng thời xử lý các tình huống bất ngờ xảy ra trong lớp học.
AI có thể hỗ trợ xây dựng giáo án, thiết kế học liệu hoặc đề xuất hoạt động, nhưng khó thay thế hoàn toàn vai trò của người trực tiếp chăm sóc, tương tác và chịu trách nhiệm về sự an toàn của trẻ.
WEF cũng cho rằng các kỹ năng như tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và những năng lực xã hội sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng khi công nghệ thay đổi môi trường làm việc.
3. Nhân viên chăm sóc người cao tuổi
Già hóa dân số đang tạo ra nhu cầu ngày càng lớn đối với các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi. Tại Việt Nam, xu hướng này được đánh giá có thể tiếp tục mở rộng nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ người già. Một nghiên cứu về xu hướng nghề nghiệp tại Việt Nam cũng nhận định già hóa dân số sẽ thúc đẩy nhu cầu đối với bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên chăm sóc.
Công việc chăm sóc người cao tuổi không đơn thuần là hỗ trợ ăn uống, vệ sinh hay sinh hoạt. Người làm nghề còn phải theo dõi tình trạng sức khỏe, giao tiếp, động viên tinh thần và xử lý những tình huống phát sinh trong đời sống hằng ngày.
Đây là những công việc đòi hỏi sự hiện diện trực tiếp, kiên nhẫn và thấu hiểu. Vì thế, AI có thể đóng vai trò công cụ hỗ trợ nhưng khó đảm nhận toàn bộ công việc thay con người.
4. Phóng viên hiện trường
Báo chí cũng đang chịu tác động mạnh từ AI, đặc biệt ở những công việc liên quan đến tổng hợp dữ liệu, chuyển đổi văn bản, biên tập cơ bản hay sản xuất nội dung theo mẫu. ILO cho biết các nghề liên quan đến truyền thông và công việc số nằm trong nhóm có mức độ tiếp xúc đáng kể với GenAI. Tuy vậy, tiếp xúc với AI không đồng nghĩa toàn bộ nghề nghiệp sẽ biến mất.
Đối với phóng viên hiện trường, giá trị cốt lõi nằm ở khả năng trực tiếp đến nơi xảy ra sự kiện, xác minh thông tin, quan sát thực tế, tiếp cận nhân chứng và đặt câu hỏi phù hợp.
Trong nhiều sự kiện, tình huống thay đổi theo từng phút. Phóng viên phải đưa ra quyết định nhanh, đánh giá độ tin cậy của nguồn tin và chịu trách nhiệm về thông tin được công bố. Những yếu tố này khiến vai trò con người vẫn rất quan trọng.
Thay vì bị AI loại bỏ, nghề báo nhiều khả năng sẽ thay đổi theo hướng người làm nghề sử dụng AI để xử lý các phần việc kỹ thuật, dành nhiều thời gian hơn cho xác minh, điều tra và phân tích.
5. Đạo diễn sân khấu và điện ảnh
Công nghệ AI đang tạo ra những bước tiến đáng kể trong sản xuất hình ảnh, âm thanh, kỹ xảo và tiền kỳ. Dù vậy, đạo diễn vẫn là vị trí khó được thay thế hoàn toàn bởi đây là nghề gắn với tư duy nghệ thuật và khả năng dẫn dắt con người.
Một đạo diễn phải xây dựng phong cách riêng, lựa chọn cách kể chuyện, làm việc với diễn viên, ê-kíp kỹ thuật, âm nhạc, ánh sáng và bối cảnh. Nhiều quyết định nghệ thuật không thể chỉ dựa vào dữ liệu quá khứ mà cần cảm nhận, trải nghiệm và bản sắc cá nhân.
AI có thể trở thành một công cụ sáng tạo mạnh, nhưng việc lựa chọn ý tưởng, định hình thông điệp và chịu trách nhiệm nghệ thuật vẫn phụ thuộc lớn vào con người. Nghiên cứu về tương lai công việc cũng cho thấy những nhiệm vụ liên quan đến sáng tạo, giải quyết vấn đề phức tạp và quản lý các bên liên quan vẫn tạo ra lợi thế đáng kể cho con người trong môi trường có AI.
6. Luật sư và chuyên gia pháp lý
Pháp lý là lĩnh vực AI có thể hỗ trợ rất nhiều, từ tra cứu văn bản, tìm kiếm tài liệu, rà soát hợp đồng đến tổng hợp thông tin. Tuy nhiên, để giải quyết một vụ việc cụ thể, kiến thức pháp luật thôi chưa đủ.
Người hành nghề pháp lý còn phải đánh giá chứng cứ, đặt câu hỏi, làm việc với khách hàng, cân nhắc nhiều lợi ích khác nhau và đưa ra chiến lược phù hợp với từng trường hợp. Một tình huống thực tế có thể chứa nhiều yếu tố con người mà dữ liệu đơn thuần không thể phản ánh đầy đủ.
Vì vậy, AI có thể giúp luật sư nâng cao năng suất nhưng đồng thời yêu cầu người làm nghề phải nâng cấp năng lực. Những người biết sử dụng công nghệ để tra cứu, phân tích và kiểm tra thông tin trong khi vẫn giữ được khả năng phán đoán và tư vấn chuyên sâu sẽ có lợi thế hơn.
AI không nhất thiết xóa nghề, nhưng sẽ thay đổi cách làm nghề
Sự xuất hiện của AI khiến thị trường lao động thay đổi mạnh, nhưng không đồng nghĩa con người sẽ bị thay thế trên diện rộng. ILO nhận định với một phần lớn công việc, kịch bản có khả năng xảy ra hơn là AI hỗ trợ hoặc biến đổi nhiệm vụ, chứ không phải xóa bỏ toàn bộ nghề nghiệp.
Trong khi đó, WEF dự báo gần 40% kỹ năng cốt lõi của người lao động có thể thay đổi trong giai đoạn đến năm 2030, cho thấy khả năng học hỏi và thích nghi sẽ ngày càng quan trọng.
Do đó, lựa chọn nghề nghiệp trong thời đại AI không chỉ nên dựa vào câu hỏi “nghề nào không bị AI thay thế?”, mà quan trọng hơn là nghề nào giúp con người phát huy những lợi thế mà máy móc khó có thể thay thế hoàn toàn, như sự đồng cảm, trách nhiệm, tư duy sáng tạo, khả năng phán đoán và tương tác trực tiếp.
Với những ngành nghề kể trên, AI nhiều khả năng sẽ trở thành một công cụ hỗ trợ đắc lực. Người lao động biết kết hợp chuyên môn với công nghệ sẽ có cơ hội nâng cao năng suất, mở rộng phạm vi công việc và thích ứng tốt hơn với thị trường lao động trong những năm tới.
