Những tấm gỗ phủ đầy ký hiệu kỳ lạ
Nhắc đến đảo Phục Sinh, nhiều người nghĩ ngay đến những tượng đá Moai khổng lồ. Tuy nhiên, nơi đây còn lưu giữ một bí ẩn khác khiến giới khảo cổ và ngôn ngữ học nghiên cứu suốt hơn 160 năm nhưng vẫn chưa thể giải mã: hệ thống ký hiệu Rongorongo.
Rongorongo là tên người Rapa Nui dùng để gọi những ký hiệu được khắc trên các tấm gỗ, thường được hiểu với ý nghĩa “những tấm gỗ biết nói”. Dù được phát hiện từ thế kỷ XIX, đến nay giới khoa học vẫn chưa xác định chắc chắn hệ thống này truyền tải nội dung gì.
Trên Internet từng xuất hiện những tuyên bố cho rằng Rongorongo đã được giải mã hoàn toàn. Một trong số đó nói về một người tên Irina, được cho là đã dịch nội dung các tấm gỗ thành những câu đề cập đến khoai lang, mía và các tù trưởng.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng cho thấy bản dịch này được cộng đồng khoa học công nhận. Rongorongo hiện vẫn được xếp vào nhóm những hệ thống chữ viết chưa giải mã được, bên cạnh một số văn tự cổ bí ẩn khác.
Ngày nay, chỉ còn khoảng 24 tấm gỗ Rongorongo được biết đến và đang được lưu giữ rải rác tại các bảo tàng, bộ sưu tập trên thế giới. Phần lớn những hiện vật ban đầu đã biến mất sau các biến động lịch sử trên đảo.
Các tấm gỗ có kích thước và hình dạng khác nhau, nhưng đều được chạm khắc dày đặc những ký hiệu nhỏ. Hình ảnh con người, động vật, thực vật xen lẫn các biểu tượng hình học khiến nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đây không đơn thuần là những hình trang trí.
Đặc biệt, Rongorongo có cách bố trí văn bản rất khác thường. Hệ thống này được cho là sử dụng kiểu viết thường được gọi là “bò cày”. Người đọc đi hết một dòng theo một hướng, sau đó xoay ngược tấm gỗ để đọc dòng tiếp theo theo chiều ngược lại.
Cách trình bày độc đáo này khiến Rongorongo trở thành một trong những hệ thống ký hiệu đặc biệt nhất từng được phát hiện.
Vì sao bí mật Rongorongo bị thất truyền?
Một trong những nguyên nhân khiến Rongorongo đến nay vẫn chưa thể giải mã được là sự đứt gãy nghiêm trọng trong quá trình truyền lại tri thức của người Rapa Nui.
Từ đầu thế kỷ XIX, cư dân trên đảo phải đối mặt với các cuộc săn bắt nô lệ từ bên ngoài. Nhiều nam giới bị bắt đưa đi lao động cưỡng bức. Những người sống sót trở về sau đó còn mang theo các bệnh dịch, trong đó có bệnh đậu mùa, khiến dân số Rapa Nui suy giảm mạnh.
Khoảng năm 1863, các nhà truyền giáo Pháp đến đảo và tiến hành cải đạo phần lớn cư dân sang Thiên Chúa giáo. Trong quá trình loại bỏ những tập tục và tín ngưỡng bản địa, nhiều tấm gỗ Rongorongo bị yêu cầu tiêu hủy.
Chỉ một số ít hiện vật được người dân bí mật bảo quản mới tồn tại đến ngày nay. Việc những người cuối cùng có khả năng đọc hoặc truyền dạy Rongorongo biến mất được xem là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến hệ thống này trở thành bí ẩn kéo dài qua nhiều thế hệ.
Manh mối về một “bộ lịch âm thứ hai”
Rongorongo càng gây chú ý khi một số bằng chứng cho thấy hệ thống này có thể đã được người Rapa Nui phát triển độc lập.
Phân tích định tuổi bằng carbon-14 cho thấy một số tấm gỗ được chế tác từ những cây bị đốn trong khoảng năm 1493-1509. Nếu kết quả này phản ánh đúng thời điểm tạo tác, Rongorongo đã xuất hiện trước khi người châu Âu đặt chân đến đảo Phục Sinh hơn hai thế kỷ.
Điều này làm dấy lên giả thuyết rằng Rongorongo có thể thuộc nhóm rất hiếm những hệ thống chữ viết được con người phát triển độc lập, bên cạnh chữ hình nêm của Lưỡng Hà, chữ tượng hình Ai Cập và chữ Hán cổ.
Tuy nhiên, nguồn gỗ cũ có thể được tái sử dụng, vì vậy niên đại của vật liệu không nhất thiết đồng nghĩa với thời điểm các ký hiệu được khắc lên tấm gỗ. Đây cũng là một trong những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu.
Những năm gần đây, Rongorongo tiếp tục thu hút sự chú ý khi xuất hiện các nghiên cứu mới về cấu trúc của những chuỗi ký hiệu.
Một nhà khoa học Australia từng công bố bản thảo nghiên cứu cho rằng có thể tìm thấy dấu hiệu của một “bộ lịch âm thứ hai” trên các tấm gỗ. Qua việc phân tích những chuỗi ký hiệu lặp lại cùng một số biểu tượng đặc trưng, nhà nghiên cứu nhận thấy một chuỗi khoảng 29 ký hiệu có thể liên quan đến chu kỳ 29-30 ngày của lịch Mặt Trăng hoặc chu kỳ nông nghiệp.
Tuy nhiên, đây mới là nghiên cứu tiền công bố và chưa trải qua quá trình phản biện khoa học độc lập. Vì vậy, giả thuyết này chưa thể được xem là bằng chứng xác nhận Rongorongo đã được giải mã.
Trước đó, từ năm 1958, các học giả đã nhận diện một chuỗi ký hiệu được cho là liên quan đến lịch Mặt Trăng của người Rapa Nui, với khoảng 30-31 biểu tượng tương ứng với các pha của Mặt Trăng.
Nếu giả thuyết mới được kiểm chứng, sự tồn tại của một chuỗi lịch thứ hai sẽ cung cấp thêm manh mối quan trọng về cách người Rapa Nui sử dụng Rongorongo.
Sau hơn một thế kỷ rưỡi nghiên cứu, những tấm gỗ Rongorongo vẫn chưa thực sự “lên tiếng”. Mỗi phát hiện mới đều mở ra hy vọng giải mã hệ thống ký hiệu bí ẩn, nhưng đồng thời cho thấy khoảng cách giữa việc nhận diện các biểu tượng và hiểu được toàn bộ ngôn ngữ mà chúng truyền tải vẫn còn rất lớn.
Cho đến khi có những bằng chứng đủ mạnh và được cộng đồng khoa học quốc tế kiểm chứng, Rongorongo vẫn sẽ là một trong những bí ẩn lớn nhất của đảo Phục Sinh và là câu hỏi đặc biệt đối với lịch sử chữ viết của nhân loại.
