Nhật Bản nổi tiếng với sự đan xen giữa những giá trị truyền thống và nền công nghệ phát triển. Với những người quan tâm đến văn hóa giao thông, một chi tiết khá thú vị tại quốc gia này nằm ngay trên các cột đèn tín hiệu: màu xanh trong đèn giao thông đôi khi có sắc xanh dương thay vì xanh lá như cách chúng ta thường thấy.
Điều này không đơn thuần xuất phát từ thiết kế hay công nghệ chiếu sáng, mà liên quan đến lịch sử ngôn ngữ Nhật Bản và quá trình nước này điều chỉnh hệ thống tín hiệu giao thông để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.
Vì sao người Nhật gọi đèn xanh là "ao"?
Theo truyền thống, tiếng Nhật sử dụng từ "ao" để gọi cả màu xanh dương và xanh lá. Ngày nay, "midori" được dùng phổ biến hơn để chỉ màu xanh lá cây, nhưng trong nhiều trường hợp, người Nhật vẫn sử dụng "ao" theo cách gọi đã tồn tại từ lâu.
Một ví dụ dễ nhận thấy là quả táo Granny Smith. Dù có màu xanh lá, loại quả này được gọi là "aoringo", trong đó "ao" mang nghĩa xanh theo cách gọi truyền thống. Đèn giao thông cũng nằm trong nhóm những trường hợp đặc biệt này.
Khi hệ thống đèn tín hiệu bắt đầu xuất hiện tại Nhật Bản vào những năm 1930, màu xanh của tín hiệu từng được mô tả theo những cách khác nhau. Sau Thế chiến II, Luật Giao thông Đường bộ của Nhật Bản sử dụng từ "ao" để chỉ tín hiệu cho phép phương tiện di chuyển. Cách gọi này tiếp tục được duy trì trong nhiều thập kỷ.
Sắc xanh đặc biệt trên đèn giao thông Nhật Bản
Một yếu tố khác khiến Nhật Bản phải cân nhắc là yêu cầu về tín hiệu giao thông trên phạm vi quốc tế.
Hiệp ước Liên Hợp Quốc về Biển báo và Tín hiệu Giao thông được ký năm 1968, với quy định tín hiệu màu xanh mang ý nghĩa được phép đi, còn màu đỏ yêu cầu dừng lại. Hiện hiệp ước này được nhiều quốc gia áp dụng, trong khi Nhật Bản và Mỹ không phải các nước ký kết.
Trong quá trình chuẩn hóa hệ thống tín hiệu, Nhật Bản đứng trước một bài toán khá đặc biệt: vừa cần bảo đảm màu sắc đủ gần với chuẩn quốc tế, vừa phải duy trì cách gọi đã trở thành một phần trong ngôn ngữ và đời sống của người dân.
Đầu những năm 1970, Nhật Bản lựa chọn một giải pháp trung gian. Một số đèn tín hiệu được thiết kế với sắc xanh pha xanh lá, nằm giữa hai màu theo cách phân loại thông thường. Trong tiếng Anh, những màu nằm ở vùng giao thoa này đôi khi được gọi bằng các thuật ngữ như "grue" hoặc "bleen".
Hiện nay, không phải toàn bộ đèn giao thông ở Nhật đều có màu giống nhau. Có nơi sử dụng sắc xanh pha, trong khi nhiều hệ thống khác có màu xanh lá rõ ràng. Dù vậy, trong cách gọi truyền thống, tín hiệu này vẫn được gọi là "ao".
Một dấu vết của lịch sử ngôn ngữ
Sự khác biệt về màu sắc và cách gọi không chỉ là câu chuyện của riêng đèn giao thông. Nó phản ánh cách các ngôn ngữ từng phân chia và gọi tên màu sắc trong lịch sử.
Trong tiếng Nhật cổ, hệ thống màu cơ bản từng được mô tả với số lượng hạn chế, trong đó ranh giới giữa xanh dương và xanh lá chưa được phân định rõ như cách hiểu hiện nay. Về sau, "midori" dần trở thành từ phổ biến để chỉ màu xanh lá, nhưng nhiều cách gọi cũ vẫn tồn tại trong đời sống.
Theo chuyên gia ngôn ngữ và văn hóa Nhật Bản Katsuhiro Ito, khi đèn giao thông được đưa vào sử dụng từ những năm 1930, tín hiệu cho phép đi từng có lúc được gọi là màu xanh lá. Tuy nhiên, sau Thế chiến II, cách mô tả tín hiệu bằng từ "ao" được đưa vào Luật Giao thông Đường bộ và tiếp tục được sử dụng.
Bên cạnh cách thiết kế đèn tín hiệu, Nhật Bản cũng được biết đến với nhiều biện pháp nhằm nâng cao an toàn giao thông. Một số địa phương sử dụng cả những biển cảnh báo được vẽ bằng tay hoặc thiết kế theo cách trực quan, hướng tới việc giúp người tham gia giao thông dễ quan sát và hạn chế tai nạn.
Chi tiết về "đèn xanh dương" vì thế không chỉ là một điểm khác biệt thú vị trên đường phố Nhật Bản, mà còn cho thấy cách ngôn ngữ, văn hóa và các tiêu chuẩn giao thông có thể tác động qua lại trong quá trình phát triển của một quốc gia.
