Từ ngày 1/9/2026, Nghị quyết số 37/2026/QH16 của Quốc hội về xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số chính thức được áp dụng. Nghị quyết có thời gian thực hiện trong 3 năm.
Những trường hợp không bị truy cứu trách nhiệm hình sự
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị quyết 37/2026/QH16 là nguyên tắc phân định trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự.
Theo khoản 3 Điều 3, việc xử lý phải bảo đảm nghiêm khắc đối với hành vi tham nhũng, vụ lợi, trục lợi. Ngược lại, với những vi phạm xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, không nhằm thu lợi cá nhân hoặc phục vụ lợi ích nhóm, chính sách được thiết kế theo hướng xem xét giảm nhẹ, khoan hồng.
Nghị quyết đồng thời yêu cầu tách riêng trách nhiệm của cá nhân, tổ chức khỏi việc tháo gỡ khó khăn cho các dự án, công trình. Điều này nhằm hạn chế tình trạng tài sản, dự án bị đình trệ kéo dài, qua đó tránh tác động tiêu cực đến hoạt động đầu tư, sản xuất và kinh doanh. Theo Điều 5, cơ quan tiến hành tố tụng, gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân, sẽ xem xét không truy cứu trách nhiệm hình sự nếu tổ chức hoặc cá nhân vi phạm đáp ứng đầy đủ 5 nhóm điều kiện.
Thứ nhất, không có hành vi tham nhũng. Cá nhân, tổ chức phải không thực hiện hành vi tham nhũng theo quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng và Bộ luật Hình sự. Nội dung này phải được cơ quan có thẩm quyền xác định bằng văn bản.
Thứ hai, hành vi xuất phát từ lợi ích chung. Việc làm phải hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh của đất nước, địa phương hoặc ngành, không nhằm phục vụ lợi ích cá nhân hay lợi ích nhóm.
Thứ ba, hoạt động đã tạo ra kết quả thực tế. Các dự án, hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, chuyển đổi số hoặc lĩnh vực liên quan phải được triển khai, hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cụ thể.
Thứ tư, không tồn tại tranh chấp kéo dài. Trường hợp có khiếu nại, tố cáo hoặc tranh chấp thì phải được giải quyết dứt điểm theo quy định pháp luật.
Thứ năm, không gây thất thoát tài sản hoặc đã khắc phục đầy đủ. Nếu hành vi dẫn đến thất thoát, lãng phí thì tổ chức, cá nhân phải chủ động bù đắp, khắc phục toàn bộ thiệt hại đã gây ra.
Có cơ chế bảo vệ người gặp rủi ro khi nghiên cứu, ứng dụng công nghệ
Điều 6 Nghị quyết 37/2026/QH16 đưa ra quy định đáng chú ý liên quan đến rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Theo đó, người thực hiện hoạt động trong những lĩnh vực này có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu thiệt hại xảy ra do rủi ro khách quan, trong khi người thực hiện đã tuân thủ quy trình chuyên môn và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa theo yêu cầu.
Nghị quyết cũng đề cập trường hợp pháp luật chưa có quy định cụ thể hoặc tồn tại những quy định chồng chéo, chưa thống nhất. Nếu trước yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, cán bộ hoặc cá nhân chủ động lựa chọn phương án mới để giải quyết điểm nghẽn, tạo hiệu quả kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh, người thực hiện có thể được loại trừ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, điều kiện quan trọng vẫn là hành vi phải xuất phát từ lợi ích chung và không có yếu tố tham nhũng.
Có thể tạm hoãn tố tụng tối đa 2 năm để khắc phục thiệt hại
Bên cạnh cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự, Nghị quyết 37/2026/QH16 còn quy định phương án tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và tạm đình chỉ quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Theo Điều 7 và Điều 9, trường hợp vi phạm gây thiệt hại hoặc thất thoát tài sản nhưng không có hành vi tham nhũng, xuất phát từ lợi ích chung, đồng thời dự án hoặc hoạt động liên quan vẫn đang dang dở và có khả năng tiếp tục để khắc phục hậu quả, cơ quan tố tụng có thể quyết định tạm đình chỉ giải quyết.
Thời gian tạm đình chỉ tối đa là 2 năm và khoảng thời gian này không được tính vào thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu trong thời hạn trên, cá nhân hoặc tổ chức hoàn tất việc khắc phục toàn bộ thiệt hại, cơ quan tố tụng sẽ đình chỉ vụ án và không thực hiện việc khởi tố bị can.
Ngược lại, nếu hậu quả không được khắc phục đầy đủ, quá trình xử lý vụ việc sẽ tiếp tục theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Khi quyết định hình phạt, Tòa án nhân dân sẽ xem xét mức độ thiệt hại đã được khắc phục cũng như những hiệu quả kinh tế - xã hội thực tế mà hoạt động mang lại để đánh giá tình tiết giảm nhẹ.
Người đang chấp hành án cũng có thể được hoãn thi hành án để khắc phục hậu quả
Nghị quyết cũng quy định cơ chế áp dụng đối với người đã bị tuyên án phạt tù hoặc đang trong thời gian chấp hành hình phạt. Theo Điều 10, người thuộc diện này có thể được xem xét hoãn hoặc tạm đình chỉ thi hành án tù trong thời gian tối đa 2 năm nhằm tạo điều kiện khắc phục thiệt hại.
Nếu hoàn thành việc bồi thường, khắc phục toàn bộ hậu quả hoặc thuộc các trường hợp được quy định tại Điều 5, Điều 6, Tòa án có thể xem xét miễn chấp hành phần hình phạt còn lại. Người được miễn chấp hành phần hình phạt còn lại cũng được đương nhiên xóa án tích theo quy định.
Không chỉ áp dụng với trách nhiệm hình sự, các nguyên tắc tương tự còn được mở rộng sang xử lý kỷ luật hành chính. Theo Điều 11, cán bộ, công chức, viên chức và lực lượng vũ trang có vi phạm trong quá trình thực hiện nhiệm vụ có thể được xem xét miễn hoặc tạm thời chưa xử lý kỷ luật, tùy từng trường hợp và điều kiện cụ thể được Nghị quyết quy định.
Nhìn chung, Nghị quyết 37/2026/QH16 hướng tới việc phân định rõ hành vi tham nhũng, vụ lợi với những sai phạm phát sinh trong quá trình thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung. Đồng thời, cơ chế khắc phục hậu quả được đặt song song với việc xử lý trách nhiệm, qua đó tạo điều kiện để các dự án, hoạt động kinh tế có khả năng phục hồi tiếp tục được triển khai.
