Các nhà khoa học vừa ghi nhận một mỏ vàng có trữ lượng khoảng 46,8 tấn nằm sâu trong rừng Amazon. Tuy nhiên, cùng với giá trị kinh tế lớn, hoạt động khai thác tại đây cũng để lại những hậu quả nghiêm trọng đối với hệ sinh thái, khiến nhiều khu vực gần như không thể tự phục hồi.
Theo nghiên cứu do Đại học Liên bang Minas Gerais (UFMG) phối hợp với Văn phòng Công tố Liên bang Brazil (MPF) thực hiện, khu vực chứa mỏ vàng này đã mang lại nguồn lợi đáng kể cho các đơn vị khai thác. Dù vậy, kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phương thức khai thác hiện nay đang gây ra những tác động tiêu cực kéo dài đối với môi trường.
Thông tin từ Live Science cho biết, hình thức khai thác bằng máy hút bùn đã làm biến đổi nghiêm trọng cấu trúc đất. Lớp đất màu giàu dinh dưỡng bị cuốn trôi, độ ẩm trong đất giảm mạnh, trong khi nhiệt độ bề mặt tăng lên đến mức cây non không thể sinh trưởng.
Tại Amazon, khai thác vàng hiện là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến nạn mất rừng, chiếm gần 10% tổng diện tích rừng bị tàn phá. Theo tổ chức Amazon Mining Watch, diện tích đất phục vụ khai thác vàng đã tăng gấp đôi kể từ năm 2018 do giá vàng leo thang. Đến năm 2023, khoảng 13.000 km² rừng Amazon được ước tính đã bị ảnh hưởng bởi hoạt động khai thác vàng.
Không chỉ làm thay đổi địa hình, quá trình khai thác còn khiến nhiệt độ mặt đất ở nhiều nơi lên tới khoảng 60 độ C. Lớp cát khô dày nhiều mét khiến khả năng tái sinh tự nhiên của thảm thực vật gần như bị triệt tiêu, ngoại trừ những khu vực nằm gần nguồn nước.
Trong công trình nghiên cứu đăng trên tạp chí Communications Earth & Environment ngày 2/6, các nhà khoa học đã tìm hiểu nguyên nhân khiến cây cối không thể phát triển trở lại tại các bãi khai thác vàng sau khi hoạt động kết thúc.
Kết quả cho thấy, phần lớn các điểm khai thác quy mô nhỏ sử dụng máy hút bùn để bơm hỗn hợp cát và trầm tích dưới lòng sông lên sàng lọc vàng. Quá trình này sử dụng lượng nước rất lớn và đồng thời cuốn sạch lớp đất sét cùng các chất dinh dưỡng thiết yếu.
Sau khi khai thác, khu vực này biến thành những hố cạn rộng, có nơi tương đương diện tích một sân bóng đá, bao quanh là các đụn cát cao tới 7 m. Đây là điều kiện rất bất lợi cho sự phục hồi của hệ sinh thái.
Để đánh giá mức độ ảnh hưởng, nhóm nghiên cứu đã kết hợp nhiều phương pháp như cảm biến từ xa, đo điện trở suất đất nhằm xác định khả năng giữ nước, phân tích đặc tính đất và sử dụng máy bay không người lái gắn camera nhiệt để ghi nhận nhiệt độ bề mặt.
Các số liệu thu được cho thấy đất tại khu vực khai thác có khả năng thấm nước nhanh hơn rất nhiều so với đất rừng nguyên sinh. Hệ quả là nước không được giữ lại, đất nhanh chóng khô kiệt và nhiệt độ tăng cao do thiếu tán cây che phủ. Trong điều kiện này, rễ cây non khó bám xuống đất, khiến nhiều cây được trồng phục hồi cũng không thể sống sót.
Dù vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận các khu vực nằm ở rìa hố khai thác hoặc vùng trũng có độ ẩm cao hơn và nhiệt độ thấp hơn, nhờ đó khả năng tái sinh tự nhiên của thảm thực vật cũng khả quan hơn.
Nhóm nghiên cứu ước tính trong giai đoạn 1980-2017, hoạt động khai thác vàng quy mô nhỏ đã phá hủy hơn 950 km² rừng mưa nhiệt đới Amazon, tương đương hơn 7 lần diện tích thành phố San Francisco (Mỹ). Xu hướng mở rộng khai thác tiếp tục đặt ra nguy cơ lớn đối với đa dạng sinh học cũng như sinh kế của các cộng đồng bản địa.
Để khôi phục các khu vực bị suy thoái, các nhà khoa học đề xuất trước hết cần san lấp các hố khai thác nhằm đưa bề mặt địa hình trở lại trạng thái bằng phẳng. Việc này giúp hệ rễ cây tiếp cận gần hơn với nguồn nước ngầm, cải thiện khả năng giữ ẩm và tạo điều kiện cho cây phát triển. Song song với đó là phục hồi lớp đất mặt giàu dinh dưỡng để hỗ trợ quá trình tái sinh rừng.
Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng thừa nhận việc phục hồi những vùng đất bị khai thác sẽ đòi hỏi nguồn kinh phí rất lớn. Theo nhà nghiên cứu Abra Atwood thuộc Trung tâm Nghiên cứu Khí hậu Woodwell, các dự án tái trồng rừng cần ưu tiên triển khai tại những khu vực gần nguồn nước tự nhiên nhằm nâng cao tỷ lệ cây sống, đồng thời phải có các giải pháp quy mô tương xứng với mức độ tàn phá.
Trong khi đó, Giáo sư Josh Westr thuộc Trường USC Dornsife College of Letters, Arts and Science nhấn mạnh Amazon là hệ sinh thái độc nhất trên Trái Đất. Theo ông, nếu khu rừng này tiếp tục bị suy giảm, nhân loại sẽ đánh mất một giá trị tự nhiên không thể tái tạo hay thay thế.
