Vì sao người Hàn Quốc không bưng bát cơm?
Thói quen để bát cơm trên bàn của người Hàn Quốc không đơn thuần là một quy tắc trong ăn uống mà còn phản ánh những quan niệm lâu đời về lễ nghi và cách ứng xử. Với du khách nước ngoài, việc cúi người về phía bát cơm khi ăn có thể khá khác biệt, nhưng trong văn hóa Hàn Quốc, đây lại được xem là biểu hiện của sự lịch thiệp, nền nếp và được giáo dục đúng chuẩn.
Ảnh hưởng lễ nghi từ tầng lớp quý tộc
Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất bắt nguồn từ ảnh hưởng sâu rộng của Nho giáo. Dưới thời Joseon, các quy tắc ứng xử và lễ nghi, thường được gọi là “Ye”, giữ vai trò quan trọng trong việc đánh giá phẩm chất và tư cách của mỗi người.
Trong các bữa ăn, tầng lớp quý tộc Yangban thường duy trì tư thế ngay ngắn, lưng thẳng và cử chỉ chậm rãi, điềm đạm. Việc cầm bát cơm trên tay dễ bị xem là biểu hiện của sự hấp tấp, thiếu trang trọng và không phù hợp với hình ảnh của một người có phẩm hạnh.
Theo quan niệm truyền thống, những người nghèo khó hoặc người ăn xin mới thường phải cầm bát ăn nhanh, vừa ăn vừa di chuyển để tiếp tục công việc. Trong khi đó, người có địa vị thường ngồi ngay ngắn bên mâm cơm được chuẩn bị tươm tất, sử dụng thìa và đũa để đưa thức ăn lên miệng một cách chậm rãi, từ tốn.
Theo thời gian, quy tắc vốn gắn với tầng lớp thượng lưu dần được phổ biến rộng rãi và trở thành chuẩn mực trong đời sống của người dân. Ngày nay, trẻ em Hàn Quốc vẫn được dạy rằng giữ bát cơm trên mặt bàn không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với món ăn mà còn cho thấy phép lịch sự với những người đang cùng dùng bữa.
Khác biệt đến từ chất liệu bộ đồ ăn
Một nguyên nhân thực tế, dễ nhận thấy nằm ở chính vật liệu làm nên bát đĩa truyền thống của Hàn Quốc. Trong khi người Việt Nam hay Trung Quốc thường sử dụng bát sứ, người Hàn từ lâu đã có thói quen dùng bát kim loại, phổ biến là inox (thép không gỉ) hoặc đồng.
Kim loại có khả năng dẫn nhiệt rất nhanh. Khi cơm nóng vừa được múc vào bát, nhiệt lượng lập tức lan ra bề mặt bên ngoài, khiến bát có thể nóng lên đáng kể. Vì vậy, việc cầm một chiếc bát kim loại nóng trong tay suốt bữa ăn không chỉ bất tiện mà còn có nguy cơ gây bỏng.
Thói quen sử dụng bát kim loại được cho là gắn với những giai đoạn chiến tranh và thiếu thốn, khi vật liệu này có ưu điểm bền, dễ vệ sinh và thuận tiện cho việc sản xuất số lượng lớn. Bên cạnh đó, trong cung đình Hàn Quốc thời xưa, các loại bát đồng từng được sử dụng với mục đích kiểm tra khả năng thức ăn bị nhiễm độc.
Chính bởi đặc tính dẫn nhiệt cao của kim loại, việc đặt bát trên bàn vừa trở thành nét văn hóa, vừa mang lại sự thuận tiện và an toàn khi ăn uống, hạn chế nguy cơ bỏng tay. Thay vì nâng bát lên, người Hàn thường sử dụng đũa kim loại kết hợp với thìa có cán dài để dùng bữa dễ dàng và thoải mái hơn.
Thìa cán dài – dụng cụ không thể thiếu
Nếu người Nhật Bản hay Trung Quốc thường sử dụng đũa trong phần lớn các thao tác khi ăn, thì người Hàn Quốc lại phân chia khá rõ chức năng giữa thìa và đũa. Trong đó, chiếc thìa cán dài, thường được gọi là Sujeo, giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong mỗi bữa cơm gia đình.
Người Hàn thường dùng thìa để xúc cơm và ăn các món canh, trong khi đũa chủ yếu được sử dụng để gắp những món ăn phụ, hay còn gọi là banchan. Cách ăn này tạo ra sự khác biệt đáng kể so với người Việt Nam, vốn thường dùng đũa để đưa cơm lên miệng, nên việc nâng bát lên gần mặt trở nên thuận tiện hơn.
Do cơm được xúc bằng thìa, khoảng cách giữa bát đặt trên bàn và miệng đã được nối bằng cán thìa dài. Nhờ đó, người ăn vẫn có thể giữ lưng thẳng, ngồi ngay ngắn mà không cần nhấc bát cơm lên tay.
Bàn ăn và văn hóa gia đình
Ở một tầng nghĩa sâu hơn, trong quan niệm truyền thống của người Hàn Quốc, bàn ăn không đơn thuần là nơi thưởng thức món ăn mà còn gắn với hình ảnh gia đình, sự ổn định và tinh thần sum họp. Việc đặt bát cơm ngay ngắn trên bàn vì thế cũng được liên tưởng đến sự vững vàng, ổn định trong cuộc sống.
Một quan niệm dân gian của người Hàn cho rằng, khi bát cơm được đặt chắc chắn trên bàn, con người cũng có được một cuộc sống ổn định và yên tâm hơn. Ngược lại, hình ảnh cầm bát cơm trên tay hoặc vừa ăn vừa di chuyển dễ gợi cảm giác tạm bợ, lênh đênh, thiếu sự ổn định.
Bên cạnh đó, bữa cơm truyền thống Hàn Quốc thường có nhiều món ăn phụ banchan được đặt chung trên bàn để mọi người cùng thưởng thức. Việc giữ bát cơm cố định giúp thực khách có thể dễ dàng quan sát, lựa chọn và thưởng thức nhiều món ăn được bày biện xung quanh.
Cách chế biến hạt gạo
Một yếu tố khác cũng góp phần hình thành thói quen này là đặc điểm của loại gạo phổ biến tại Hàn Quốc. Gạo Hàn thường thuộc nhóm hạt ngắn, sau khi nấu chín có độ dẻo và độ kết dính cao.
Khi cơm được xới vào bát, các hạt cơm thường kết lại với nhau thành từng khối nhỏ, nhờ đó người ăn có thể dùng thìa xúc từng miếng dễ dàng mà không phải lo cơm bị rơi vãi. Cách ăn này cũng phù hợp với tư thế để bát trên bàn, thay vì nâng bát lên sát miệng.
Trong khi đó, ở những nền văn hóa sử dụng các loại gạo hạt dài, khô và tơi hơn, việc nâng bát lên gần miệng có thể giúp người ăn đưa cơm vào miệng thuận tiện hơn, đồng thời hạn chế cơm rơi xuống bàn. Với đặc tính dẻo, kết dính của cơm Hàn Quốc, người ăn có thể dùng thìa xúc cơm từ bát đặt trên bàn một cách tương đối dễ dàng.
Như vậy, đặc điểm của hạt gạo đã bổ trợ cho cách sử dụng dụng cụ ăn uống và những quy tắc trên bàn ăn, góp phần duy trì thói quen không bưng bát cơm của người Hàn Quốc. Qua thời gian, những yếu tố tưởng chừng rất nhỏ này đã hòa quyện với lễ nghi, sinh hoạt gia đình và tạo nên một nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của Hàn Quốc.
