Nghiên cứu của Yan và cộng sự công bố năm 2024 cho thấy những người sử dụng video ngắn với tần suất cao chưa chắc có kết quả học tập hay làm việc kém hơn người khác. Khi đánh giá điểm số và thời gian phản ứng, nhóm nghiên cứu không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa những người xem video ngắn nhiều và những người còn lại.
Tuy nhiên, kết quả phân tích hoạt động não bộ lại hé lộ một khía cạnh khác. Ở những người có mức độ lệ thuộc vào video ngắn cao hơn, hoạt động sóng Theta tại vùng trán suy giảm, đặc biệt trong các tình huống đòi hỏi xử lý thông tin xung đột. Đây là dạng hoạt động thần kinh có liên quan đến việc duy trì chú ý, kiểm soát nhận thức và giải quyết những tín hiệu cạnh tranh.
Điểm đáng chú ý là những thay đổi trong hoạt động não có thể xuất hiện ngay cả khi kết quả thực hiện nhiệm vụ chưa cho thấy sự sa sút rõ rệt. Điều đó có nghĩa một người vẫn có thể hoàn thành công việc như bình thường, nhưng lại gặp nhiều khó khăn hơn khi cần tập trung lâu, kiểm soát sự chú ý hoặc gạt bỏ những yếu tố gây nhiễu.
Vì sao thói quen lướt video ngắn cần được chú ý?
Theo Times of India, sự khác biệt bộc lộ rõ hơn trong những nhiệm vụ đòi hỏi não bộ chủ động kiểm soát sự phân tâm và xử lý các luồng thông tin cạnh tranh, thay vì ở trạng thái nghỉ ngơi.
Điều này phần nào lý giải trải nghiệm quen thuộc của nhiều người: những công việc đơn giản vẫn được hoàn thành đúng hạn, nhưng khi cần đọc tài liệu dài, nghiên cứu chuyên sâu hoặc giải quyết vấn đề phức tạp, họ lại khó duy trì sự tập trung. Chỉ một thông báo điện thoại hay ý nghĩ muốn mở mạng xã hội cũng có thể khiến dòng suy nghĩ bị gián đoạn.
Những lo ngại này nằm trong bức tranh rộng hơn về tác động của việc sử dụng phương tiện kỹ thuật số thiếu kiểm soát. Một số nghiên cứu đã xem xét mối liên hệ giữa hành vi sử dụng quá mức với tình trạng quá tải nhận thức, những thay đổi trong điều hòa cảm xúc và cảm giác thiếu ổn định về bản thân. Các biểu hiện liên quan đến việc sử dụng điện thoại mang tính cưỡng chế cũng có thể đi kèm khó khăn trong việc ghi nhớ, lập kế hoạch và đưa ra quyết định.
Trên môi trường trực tuyến, hiện tượng này thường được gọi là “brain rot”, có thể hiểu là tình trạng suy giảm khả năng tập trung hoặc tư duy được cho là liên quan đến việc tiêu thụ quá nhiều nội dung trực tuyến ít có giá trị. Oxford University Press đã chọn “brain rot” làm Từ của năm 2024, phản ánh mối quan tâm ngày càng lớn của xã hội đối với tác động của thói quen tiêu thụ nội dung số.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa một thuật ngữ phổ biến trên mạng và kết luận khoa học. Việc xem nhiều video ngắn không đồng nghĩa chắc chắn với tổn thương não hay suy giảm trí tuệ. Mức độ ảnh hưởng còn phụ thuộc vào thời lượng sử dụng, nội dung tiếp nhận, chất lượng giấc ngủ và những hoạt động mà thói quen này thay thế.
Dopamine và sức hấp dẫn của những phần thưởng tức thời
Một góc nhìn giúp lý giải sức hút của video ngắn được đề cập trong cuốn Giải mã hormone dopamine (Dopamine Nation) của bác sĩ tâm thần Anna Lembke. Bà phân tích cách não bộ điều chỉnh sự cân bằng giữa cảm giác dễ chịu và khó chịu, đồng thời chỉ ra những rủi ro khi con người liên tục tìm kiếm các kích thích mang lại sự thỏa mãn nhanh chóng.
Dopamine là chất dẫn truyền thần kinh tham gia vào quá trình tạo động lực, học hỏi và xử lý phần thưởng. Khi xem được một video hấp dẫn, nhận thông báo mới hoặc bắt gặp nội dung đúng sở thích, con người có thể muốn tiếp tục lướt để tìm kiếm trải nghiệm tương tự.
Nếu hành vi này lặp lại thường xuyên, việc tiếp cận những kích thích mới có thể trở thành thói quen khó kiểm soát. Người dùng dễ rơi vào vòng lặp xem thêm một video, kiểm tra thêm một thông báo, dù ban đầu chỉ định sử dụng điện thoại trong vài phút.
Theo thời gian, những công việc cần nỗ lực bền bỉ như đọc sách, học tập hay làm việc chuyên sâu có thể trở nên kém hấp dẫn hơn khi đặt cạnh dòng nội dung mới liên tục xuất hiện. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng dopamine đơn giản là tăng sau mỗi lần xem video rồi giảm xuống khiến não mất khả năng cảm nhận niềm vui. Cơ chế điều hòa phần thưởng phức tạp hơn và không thể quy mọi khó khăn về tập trung cho riêng chất dẫn truyền thần kinh này.
Một góc tiếp cận khác được tác giả David JP Phillips đề cập trong cuốn Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc. Ông sử dụng khái niệm “dopamine nhanh” để nói về những hoạt động đem lại cảm giác thỏa mãn gần như tức thì, chẳng hạn lướt mạng xã hội, chơi trò chơi trên điện thoại hoặc liên tục cập nhật tin tức.
Ngược lại, những hoạt động như theo đuổi sở thích, chơi cờ hay học một kỹ năng mới thường đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và nỗ lực trước khi đạt được thành quả. Phillips cũng lưu ý thói quen kiểm tra điện thoại ngay khi thức dậy có thể khiến một người nhanh chóng bị cuốn vào nhiều luồng thông tin, từ đó làm xáo trộn sự chú ý và kế hoạch ban đầu trong ngày.
Vì vậy, điều cần quan tâm không chỉ là số giờ sử dụng điện thoại, mà còn là cách chúng ta sử dụng thiết bị và khả năng chủ động dừng lại. Việc đặt giới hạn thời gian xem, tắt thông báo không cần thiết, tránh mở mạng xã hội trong lúc làm việc và dành khoảng thời gian cố định cho việc đọc hoặc học tập có thể giúp giảm gián đoạn. Quan trọng hơn, mỗi người cần nhận biết thời điểm việc giải trí ngắn hạn bắt đầu lấn át những hoạt động thiết yếu trong cuộc sống.
