Từ loài cá đã "tuyệt chủng" đến phát hiện làm chấn động giới khoa học
Trong nhiều thập kỷ, cá vây tay (coelacanth) chỉ được biết đến qua các mẫu hóa thạch. Các nhà cổ sinh vật học từng tin rằng loài cá này đã tuyệt chủng vào cuối kỷ Phấn Trắng, khoảng 66 triệu năm trước, sau sự kiện tuyệt chủng hàng loạt xóa sổ phần lớn khủng long.
Tuy nhiên, ngày 22/12/1938, một tàu đánh cá ngoài khơi cửa sông Chalumna (Nam Phi) bất ngờ bắt được một con cá dài khoảng 1,5m với lớp vảy dày, thân màu xanh ánh kim và các vây thịt khác thường.
Mẫu vật được chuyển đến nữ giám tuyển bảo tàng Marjorie Courtenay-Latimer, người đã liên hệ nhà ngư học J.L.B. Smith để xác định. Sau quá trình nghiên cứu, Smith kết luận đây chính là cá vây tay - loài trước đó chỉ tồn tại trong hóa thạch. Phát hiện này nhanh chóng được xem là một trong những khám phá sinh học quan trọng nhất thế kỷ XX và loài cá được đặt tên khoa học là Latimeria chalumnae.
Những năm sau đó, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện thêm cá vây tay tại quần đảo Comoros (1952) và Indonesia (1997), trong đó quần thể ở Indonesia được xác định là loài riêng mang tên Latimeria menadoensis.
Đến tháng 4/2025, nhóm nghiên cứu quốc tế công bố trên tạp chí Scientific Reports lần đầu ghi hình thành công cá vây tay Indonesia trong môi trường sống tự nhiên tại vùng biển Bắc Maluku, ở độ sâu khoảng 144 m. Theo các nhà khoa học, phát hiện này mở rộng đáng kể phạm vi phân bố đã biết của loài và góp phần quan trọng cho công tác bảo tồn.
Sống gần 100 năm, mang thai tới 5 năm
Không chỉ nổi tiếng vì câu chuyện "trở về từ tuyệt chủng", cá vây tay còn sở hữu nhiều đặc điểm sinh học hiếm gặp.
Theo nghiên cứu đăng trên Current Biology, loài cá này có thể sống gần 100 năm và phát triển rất chậm. Chúng chỉ đạt độ tuổi sinh sản sau nhiều thập kỷ nên tốc độ phục hồi quần thể thấp hơn đáng kể so với phần lớn các loài cá khác.
Đặc biệt, cá cái có thời gian mang thai khoảng 5 năm trước khi sinh con, được xem là một trong những khoảng thời gian mang thai dài nhất từng ghi nhận ở động vật có xương sống. Chính vòng đời kéo dài cùng khả năng sinh sản chậm khiến cá vây tay dễ bị tổn thương trước biến đổi môi trường và các hoạt động khai thác của con người.
Đến nay, loài cá này vẫn tiếp tục giúp giới khoa học giải mã lịch sử tiến hóa. Một nghiên cứu năm 2025 của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Smithsonian (Mỹ) cho thấy nhiều cấu trúc trong hộp sọ cá vây tay từng được mô tả trước đây chưa hoàn toàn chính xác. Nhờ công nghệ quét hiện đại, các nhà nghiên cứu đã xác định lại vị trí nhiều cơ và dây chằng, góp phần làm sáng tỏ quá trình tiến hóa từ cá lên các động vật bốn chân.
Ngày nay, cá vây tay được mệnh danh là "hóa thạch sống" vì tổ tiên của chúng đã xuất hiện trên Trái Đất từ hơn 400 triệu năm trước và hình thái cơ thể gần như không thay đổi so với các mẫu hóa thạch cổ. Mỗi phát hiện mới về loài cá này không chỉ có ý nghĩa trong bảo tồn mà còn giúp con người hiểu rõ hơn về lịch sử tiến hóa lâu đời của động vật có xương sống.
