Chỉ khoảng 1/10 dân số thế giới thuận tay trái, nhưng tỷ lệ này gần như không thay đổi qua hàng nghìn năm và xuất hiện ở mọi nền văn hóa. Điều gì khiến nhóm người này luôn tồn tại ổn định? Các nghiên cứu mới đang dần hé lộ câu trả lời, từ yếu tố di truyền, tiến hóa cho đến cách não bộ phát triển.
Không có một "gene thuận tay trái" duy nhất
Trong nhiều thập kỷ, giới khoa học từng tin rằng chỉ cần tìm được một gene quyết định việc thuận tay trái là có thể giải thích hiện tượng này. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đã bác bỏ giả thuyết đó.
Theo bài tổng quan Genetics of Human Handedness: Microtubules and Beyond công bố trên tạp chí Trends in Genetics (tháng 6/2025), tính thuận tay trái không do một gene riêng lẻ quyết định mà chịu ảnh hưởng của khoảng 40 biến thể di truyền khác nhau. Mỗi biến thể chỉ góp một phần rất nhỏ vào khả năng hình thành đặc điểm này.
Nhiều trong số các biến thể kể trên thuộc nhóm gene tubulin - nhóm gene tham gia tạo nên hệ thống vi ống (microtubules), cấu trúc đóng vai trò như bộ khung nâng đỡ đồng thời vận chuyển các thành phần bên trong tế bào thần kinh.
Các nhà khoa học cho rằng ngay từ giai đoạn bào thai, các vi ống trong những tế bào thần kinh đầu tiên đã có xu hướng vận chuyển tín hiệu lệch về phía bên phải cơ thể. Chính sự phân bố không đồng đều này góp phần tạo nên tính bất đối xứng của hệ thần kinh, khiến đa số con người phát triển xu hướng thuận tay phải.
Tuy nhiên, khi xuất hiện những biến thể trong nhóm gene tubulin, quá trình hoạt động của vi ống có thể thay đổi. Điều đó làm suy giảm, thậm chí đảo ngược xu hướng phát triển vốn nghiêng về bên phải. Khi ấy, sự hình thành tính thuận tay chịu ảnh hưởng nhiều hơn bởi những biến động ngẫu nhiên trong quá trình phát triển phôi.
Đó cũng là nguyên nhân khiến tính thuận tay trái vừa mang dấu ấn di truyền, vừa chịu tác động của các yếu tố phát triển tự nhiên. Minh chứng rõ nhất là các cặp song sinh cùng trứng có bộ gene gần như giống hệt nhau nhưng xác suất cả hai cùng thuận tay trái chỉ dao động khoảng 20-30%.
Vì sao người thuận tay trái luôn chỉ chiếm khoảng 10%?
Ở nhiều loài động vật có vú, tỷ lệ thiên về bên trái hay bên phải gần như cân bằng. Riêng con người lại duy trì tỷ lệ khoảng 90% thuận tay phải và 10% thuận tay trái trong suốt hàng nghìn năm.
Sự ổn định này khiến các nhà tiến hóa học cho rằng thiên nhiên đã duy trì nhóm thiểu số thuận tay trái vì họ sở hữu một số lợi thế nhất định, nhưng những lợi thế đó không đủ lớn để trở thành xu hướng phổ biến.
Một trong những cách lý giải nổi tiếng là "giả thuyết chiến đấu". Theo giả thuyết này, người thuận tay trái thường tạo ra yếu tố bất ngờ khi đối đầu trực tiếp. Do số lượng ít, phần lớn đối thủ thuận tay phải không quen phản ứng trước các đòn tấn công từ phía trái, nhờ đó người thuận tay trái có lợi thế trong các cuộc giao đấu. Tuy nhiên, nếu ưu thế ấy thực sự vượt trội thì số người thuận tay trái đáng lẽ đã tăng lên theo thời gian.
Để giải thích điều này, các nhà khoa học đã đưa ra "giả thuyết chiến đấu sửa đổi" vào năm 2023. Theo đó, người thuận tay phải vẫn có ưu thế sinh tồn lâu dài bởi vị trí của tim nằm lệch sang bên trái lồng ngực. Khi sử dụng vũ khí bằng tay phải, họ vừa dễ che chắn vùng tim của mình, vừa thuận lợi hơn khi tấn công vào khu vực trọng yếu của đối phương.
Các thống kê về chấn thương do vật sắc nhọn cũng cho thấy phần lớn vết thương nghiêm trọng xuất hiện ở nửa trái cơ thể và có tỷ lệ tử vong cao hơn, qua đó gián tiếp củng cố giả thuyết về lợi thế của người thuận tay phải.
Ngoài yếu tố tiến hóa, nhà nghiên cứu Sebastian Ocklenburg cho rằng tập quán văn hóa cũng góp phần duy trì sự chênh lệch này. Trong nhiều nền văn minh cổ, con người thường quy định tay phải dùng để ăn uống, còn tay trái dành cho việc vệ sinh cá nhân. Cách phân công này giúp hạn chế nguy cơ lây truyền vi khuẩn qua thực phẩm và được xem là một thói quen có lợi cho sức khỏe cộng đồng.
Vì sao nhiều nghệ sĩ nổi tiếng lại thuận tay trái?
Nhiều khảo sát cho thấy tỷ lệ người thuận tay trái trong các lĩnh vực nghệ thuật, âm nhạc và thể thao thành tích cao thường cao hơn mức trung bình của dân số.
Danh họa Leonardo da Vinci là một ví dụ điển hình. Ông được cho là thuận tay trái và nổi tiếng với kỹ thuật viết ngược, một khả năng mà nhiều người thuận tay trái thực hiện khá tự nhiên.
Các nhà thần kinh học cho rằng điều này có thể liên quan đến cách não bộ tổ chức chức năng. Ở đa số mọi người, ngôn ngữ được xử lý chủ yếu tại bán cầu não trái. Trong khi đó, khoảng 20-30% người thuận tay trái lại sử dụng bán cầu não phải hoặc phân bổ chức năng ngôn ngữ cho cả hai bán cầu.
Sự tổ chức thần kinh linh hoạt hơn này được cho là có thể tạo điều kiện cho những cách tư duy khác biệt, góp phần thúc đẩy khả năng sáng tạo ở một bộ phận người thuận tay trái.
Nhìn từ góc độ khoa học, thuận tay trái không đơn thuần là một đặc điểm về vận động mà là kết quả của sự tương tác giữa yếu tố di truyền, quá trình phát triển bào thai, áp lực chọn lọc tự nhiên và ảnh hưởng của văn hóa qua hàng nghìn năm tiến hóa. Chính sự kết hợp đó tạo nên một nhóm người tuy chiếm tỷ lệ nhỏ nhưng luôn hiện diện ổn định trong lịch sử loài người.
