Đã bao giờ bạn ngồi một mình trong căn phòng yên tĩnh nhưng vẫn có cảm giác như đang có ai đó ở bên cạnh? Dù không nhìn thấy bóng người hay nghe thấy tiếng động, cảm giác ấy vẫn chân thực đến mức khiến bạn nổi da gà.
Trong khoa học, hiện tượng này được gọi là “sự hiện diện được cảm nhận” và đang dần được giải thích thông qua các nghiên cứu về não bộ, tâm lý học và niềm tin của con người.
Hiện tượng cảm nhận sự hiện diện vô hình phổ biến hơn tưởng tượng
Trong nhiều thế kỷ, cảm giác như có một người vô hình đang ở gần đã trở thành nguồn cảm hứng cho vô số câu chuyện ma quỷ và truyền thuyết siêu nhiên. Tuy nhiên, thay vì chỉ được nhìn nhận dưới góc độ tâm linh, hiện tượng này ngày càng thu hút sự quan tâm của giới khoa học.
Các nhà tâm lý học sử dụng thuật ngữ “sự hiện diện được cảm nhận” để mô tả trải nghiệm khi một người cảm thấy có ai đó đang ở gần mình dù không có bằng chứng rõ ràng về sự hiện diện của người khác.
Cảm giác này có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức. Một số người cho rằng họ đang bị theo dõi, có người cảm nhận như một bóng dáng đang đứng phía sau, trong khi những người khác lại có cảm giác như ai đó vừa chạm vào vai mình.
Theo một nghiên cứu quy mô lớn được thực hiện tại Hà Lan năm 2024 trên 10.447 người, khoảng 1,6% số người tham gia cho biết họ đã trải qua hiện tượng này trong tháng trước thời điểm khảo sát.
Con số trên cho thấy trải nghiệm về sự hiện diện vô hình không chỉ xuất hiện trong những câu chuyện huyền bí mà còn được ghi nhận trong đời sống thực tế.
Điều đáng chú ý là cảm giác ấy không phải lúc nào cũng đáng sợ. Với một số người, sự hiện diện vô hình mang lại cảm giác được bảo vệ hoặc an ủi. Nhưng với những người khác, nó có thể gây lo lắng, bất an và sợ hãi.
Niềm tin tâm linh có liên quan đến cảm giác có người vô hình?
Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí Psychosis đã tìm hiểu mối liên hệ giữa trải nghiệm cảm nhận sự hiện diện, niềm tin tâm linh và trạng thái tâm lý.
Hai nhà tâm lý học Tatiana Baxter và Sohee Park thuộc Đại học Vanderbilt đã phân tích dữ liệu từ 337 người trưởng thành.
Kết quả cho thấy khoảng 60% người tham gia từng trải qua cảm giác có sự hiện diện vô hình ít nhất một lần trong đời.
Đặc biệt, những người có niềm tin tâm linh mạnh mẽ, thường xuyên cảm thấy kết nối với các đấng tối cao hoặc linh hồn, đồng thời có một số trải nghiệm nhận thức bất thường liên quan đến nguy cơ rối loạn tâm thần, có xu hướng báo cáo những trải nghiệm này rõ nét hơn.
Một điểm đáng chú ý khác là niềm tin tâm linh không phải lúc nào cũng giúp con người cảm thấy bình yên hơn khi trải nghiệm sự hiện diện vô hình.
Ở nhóm người có nguy cơ rối loạn tâm thần cao, những người báo cáo trải nghiệm tâm linh mạnh mẽ đôi khi lại cảm thấy sự hiện diện ấy đáng sợ hơn.
Nếu tin rằng sự hiện diện đó là người thân đã qua đời, một người có thể cảm thấy được an ủi. Ngược lại, nếu cho rằng đó là một thế lực nguy hiểm đang rình rập, họ có thể rơi vào trạng thái hoảng sợ.
Như vậy, không chỉ bản thân cảm giác mà cả cách con người lý giải nó cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành phản ứng cảm xúc.
Não bộ có thể khiến con người cảm thấy có người bên cạnh
Theo các nhà khoa học, một giả thuyết đáng chú ý liên quan đến cách bộ não nhận biết vị trí cơ thể và phân biệt bản thân với những người khác trong không gian.
Trong cuộc sống hằng ngày, não bộ liên tục tiếp nhận và xử lý thông tin từ nhiều nguồn, bao gồm thị giác, xúc giác, thăng bằng và các tín hiệu từ cơ bắp. Những thông tin này giúp chúng ta xác định vị trí cơ thể, nhận biết chuyển động và hiểu mối quan hệ giữa bản thân với môi trường xung quanh.
Khi quá trình xử lý các tín hiệu này bị sai lệch hoặc không đồng bộ, não bộ có thể diễn giải nhầm cảm giác của chính cơ thể thành sự hiện diện của một người khác.
Nói cách khác, cảm giác như có ai đó đang đứng phía sau không nhất thiết bắt nguồn từ một tác động bên ngoài. Trong một số trường hợp, nó có thể xuất phát từ cách bộ não xử lý thông tin về cơ thể và không gian.
Giả thuyết này cũng giúp lý giải vì sao hiện tượng có thể xuất hiện trong những hoàn cảnh khác nhau, chẳng hạn khi con người kiệt sức, chịu căng thẳng kéo dài hoặc trải qua những biến động tâm lý mạnh mẽ.
Một bài tổng quan khoa học được công bố trên tạp chí The Lancet Psychiatry năm 2023, với sự tham gia của Joseph Barnby, Sohee Park và Tatiana Baxter, cũng xem xét hiện tượng này thông qua mối liên hệ giữa nhận thức về cơ thể, hoạt động thần kinh và trải nghiệm chủ quan.
Các nhà nghiên cứu cho rằng việc tìm hiểu cơ chế não bộ có thể giúp giải thích tại sao cảm giác về một sự hiện diện vô hình đôi khi lại chân thực đến mức khó phân biệt với trải nghiệm thực tế.
Thí nghiệm với robot từng khiến tình nguyện viên cảm thấy có ma
Một trong những bằng chứng đáng chú ý về vai trò của não bộ đến từ thí nghiệm được các nhà khoa học thần kinh tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ thực hiện năm 2014.
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học sử dụng một hệ thống robot để tạo ra những tác động xúc giác lên cơ thể người tham gia. Hệ thống được thiết kế nhằm tạo ra sự tương tác giữa chuyển động của người tham gia và những cú chạm ở phía sau cơ thể.
Khi thời điểm tác động của robot bị trì hoãn so với chuyển động của người tham gia, một số người bắt đầu cảm thấy như có thêm một người đang hiện diện gần mình.
Đáng chú ý, một số tình nguyện viên mô tả trải nghiệm này giống như có một bóng người vô hình đang đứng ngay phía sau.
Thí nghiệm cho thấy việc thay đổi sự đồng bộ giữa tín hiệu vận động và cảm giác cơ thể có thể làm biến đổi cách con người cảm nhận sự hiện diện của chính mình trong không gian.
Phát hiện này củng cố giả thuyết rằng cảm giác có người vô hình không nhất thiết là hiện tượng siêu nhiên mà có thể liên quan đến cách bộ não kết hợp các tín hiệu cảm giác.
Một nghiên cứu khác được công bố trên tạp chí Nature năm 2006 cũng ghi nhận trường hợp một phụ nữ mắc chứng động kinh nhìn thấy hình bóng giống như đang bắt chước chuyển động của mình khi các bác sĩ kích thích điện vào một vùng cụ thể của não.
Trường hợp này cho thấy việc tác động đến một số khu vực thần kinh có thể làm thay đổi cảm nhận về bản thân và tạo ra những trải nghiệm liên quan đến sự hiện diện của một người khác.
Tuy nhiên, các trường hợp được ghi nhận trong môi trường thí nghiệm hoặc điều trị thần kinh không thể giải thích toàn bộ những trải nghiệm tương tự trong đời sống. Hiện tượng này có thể xuất phát từ nhiều cơ chế khác nhau và vẫn cần được nghiên cứu thêm.
Cảm giác có người vô hình có phải dấu hiệu bệnh lý tâm thần?
Theo các nhà khoa học, việc từng cảm thấy có ai đó ở bên cạnh không đồng nghĩa với việc một người mắc bệnh tâm thần.
Những trải nghiệm như vậy có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh khác nhau. Một người đang chịu đựng nỗi đau mất người thân có thể cảm thấy người đã khuất vẫn ở gần mình. Người leo núi trong tình trạng kiệt sức hoặc bị cô lập trong thời gian dài cũng có thể trải qua những cảm nhận bất thường về môi trường xung quanh.
Trong một số trường hợp, trải nghiệm này có thể liên quan đến giấc ngủ, căng thẳng, tình trạng sức khỏe hoặc những thay đổi trong hoạt động thần kinh.
Điều quan trọng là phải xem xét bối cảnh, tần suất và mức độ ảnh hưởng của trải nghiệm đối với cuộc sống của mỗi người, thay vì vội vàng đưa ra kết luận chỉ từ một biểu hiện riêng lẻ.
Cho đến nay, khoa học vẫn chưa thể đưa ra lời giải thích duy nhất cho mọi trường hợp cảm nhận sự hiện diện vô hình. Những nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào cơ chế nhận thức, hoạt động thần kinh, trạng thái tâm lý và ảnh hưởng của văn hóa.
Dù vậy, các bằng chứng khoa học đang giúp chúng ta hiểu rõ hơn vì sao một cảm giác không có hình ảnh hay âm thanh rõ ràng vẫn có thể trở nên sống động và chân thực đến vậy.
