Tại Việt Nam, sả thường được trồng thành bụi ở góc vườn, ven hàng rào hoặc trong những chiếc chậu đặt ngoài sân. Đây là loại cây tương đối dễ chăm sóc, có thể thu hoạch nhiều lần và được sử dụng thường xuyên trong căn bếp.
Từ món gà hấp sả, cá kho, thịt nướng đến các món canh, nước chấm, sả đều góp phần tạo nên hương vị đặc trưng. Phần thân trắng thường được đập dập, băm nhỏ hoặc thái lát để chế biến, trong khi lá có thể dùng tạo hương cho một số loại nước uống. Tuy nhiên, ngoài vai trò gia vị, sả còn có những đặc tính đáng chú ý mà không phải ai cũng biết.
Tinh dầu sả có tiềm năng xua muỗi và côn trùng
Sả có tên khoa học là Cymbopogon citratus, thuộc họ Hòa thảo. Mùi thơm đặc trưng của loại cây này đến từ các hợp chất dễ bay hơi trong tinh dầu, trong đó citral là một thành phần quan trọng.
Các nhà khoa học đã nghiên cứu tinh dầu sả trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là khả năng xua muỗi. Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học Acta Tropica đã thử nghiệm tinh dầu sả đối với hai loài muỗi gồm Aedes aegypti và Culex quinquefasciatus.
Kết quả cho thấy một số công thức chứa tinh dầu sả có khả năng xua muỗi trong điều kiện thử nghiệm. Đáng chú ý, công thức pha tinh dầu sả với dầu ô liu ghi nhận thời gian bảo vệ trước muỗi Culex quinquefasciatus lên tới khoảng 170 phút.
Những kết quả này cho thấy tiềm năng ứng dụng của tinh dầu sả trong các sản phẩm xua côn trùng.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa tinh dầu đã được chiết xuất, sử dụng ở nồng độ phù hợp với cây sả trồng tự nhiên. Việc đặt một vài bụi sả ngoài sân không có nghĩa muỗi sẽ tự động tránh xa hoặc ngôi nhà được bảo vệ hoàn toàn khỏi côn trùng.
Để phòng muỗi hiệu quả, các gia đình vẫn cần loại bỏ những nơi nước đọng, vệ sinh môi trường sống, sử dụng màn khi ngủ và các sản phẩm chống muỗi phù hợp. Ngoài ra, không nên tự ý bôi tinh dầu sả nguyên chất trực tiếp lên da vì có thể gây kích ứng, đặc biệt với người có làn da nhạy cảm.
Không chỉ làm gia vị, sả còn có nhiều ứng dụng trong đời sống
Nhờ chứa các hợp chất tạo hương, tinh dầu sả được quan tâm trong ngành mỹ phẩm, sản xuất hương liệu và một số sản phẩm chăm sóc cá nhân.
Các nghiên cứu cũng khảo sát tiềm năng sử dụng tinh dầu sả trong bảo quản thực phẩm và bao bì. Tuy nhiên, đây chủ yếu là những hướng nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, không đồng nghĩa với việc dùng sả tươi có thể bảo quản mọi loại thực phẩm.
Trong sinh hoạt hằng ngày, nhiều gia đình sử dụng sả để tạo hương thơm cho không gian sống. Phần thân hoặc lá sả có thể được đun cùng nước để tạo mùi thơm dễ chịu.
Sả cũng là nguyên liệu phổ biến trong một số loại trà thảo mộc. Khi kết hợp với gừng hoặc các nguyên liệu khác, sả mang đến hương vị thanh nhẹ, đặc trưng.
Dù vậy, không nên coi nước sả hay tinh dầu sả là thuốc chữa bệnh.
Một ưu điểm khác của sả là khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu ấm áp. Cây ưa nắng, thích hợp với đất tơi xốp, có khả năng thoát nước tốt. Người trồng có thể nhân giống bằng cách tách bụi hoặc sử dụng phần gốc thân đã ra rễ. Khi cây phát triển khỏe mạnh, có thể thu hoạch những thân trưởng thành, đồng thời giữ lại phần gốc và các thân non để bụi tiếp tục sinh trưởng.
Nếu trồng trong chậu, nên lựa chọn chậu có lỗ thoát nước, tránh tình trạng đất ngập úng kéo dài khiến rễ bị hư hại. Với cây trồng ngoài sân, cần chú ý tưới nước phù hợp và thường xuyên loại bỏ những lá già, khô. Khi thu hoạch để chế biến thực phẩm, nên chọn phần thân khỏe mạnh, loại bỏ bẹ ngoài bám bẩn và rửa sạch trước khi sử dụng.
Có thể thấy, sả không chỉ là loại gia vị giúp món ăn thêm thơm ngon mà còn là nguồn nguyên liệu chứa tinh dầu với nhiều tiềm năng ứng dụng. Một bụi sả nhỏ trong vườn vừa cung cấp gia vị tươi cho gia đình, vừa mang lại hương thơm tự nhiên, nhưng không nên kỳ vọng cây có thể thay thế các biện pháp phòng muỗi chuyên dụng.
