Sắn dây là loại củ quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam, thường được chế biến thành bột để pha nước giải khát. Nhờ vị thanh mát và chứa một số hợp chất có lợi, loại củ có giá bình dân này đôi khi được ví như “nhân sâm bình dân”.
Sắn dây còn được gọi là cát căn, cam cát căn hoặc phấn cát, có tên khoa học Pueraria thomsoni Benth., thuộc họ Đậu. Trong y học cổ truyền, cát căn là phần rễ cây sắn dây được thu hoạch, sơ chế rồi phơi hoặc sấy khô để làm thuốc.
Đây là cây thân leo, có thể dài nhiều mét. Rễ cây phát triển thành củ lớn, chứa nhiều tinh bột và là bộ phận được sử dụng phổ biến nhất. Củ thường được thu hoạch từ cuối mùa thu đến đầu mùa xuân, sau đó rửa sạch, bóc vỏ, cắt thành từng đoạn rồi phơi hoặc sấy.
Để làm bột sắn dây, củ được nghiền nhỏ và lọc nhiều lần nhằm thu phần tinh bột. Rễ tươi chứa khoảng 12-15% tinh bột. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận trong loại củ này có puerarin cùng những thành phần khác.
Theo y học cổ truyền, cát căn có vị ngọt, cay, tính bình, mang tác dụng giải cơ, thoái nhiệt, sinh tân và chỉ khát. Vị thuốc này xuất hiện trong một số bài thuốc hỗ trợ các trường hợp sốt, khát nước, đau đầu, tiêu chảy hoặc lỵ.
Liều dùng thường được ghi nhận trong khoảng 8-20 g mỗi ngày, chủ yếu dưới dạng thuốc sắc và có thể kết hợp với các dược liệu khác. Lượng sử dụng cụ thể còn phụ thuộc mục đích và thể trạng từng người.
Trong đời sống, bột sắn dây thường được pha với nước uống vào ngày nóng, chủ yếu để giải khát và cung cấp năng lượng từ tinh bột. Tuy nhiên, loại bột này không nên được xem là phương pháp thay thế thuốc điều trị khi đang mắc bệnh.
Sắn dây có thể được dùng dưới dạng củ tươi, bột hoặc chế biến thành món ăn. Nếu sử dụng hợp lý, thực phẩm này góp phần bổ sung năng lượng và làm phong phú chế độ ăn. Tuy nhiên, không nên mặc định bột sắn dây có tác dụng giống chất xơ hoặc chữa được táo bón, rối loạn tiêu hóa. Muốn hệ tiêu hóa hoạt động tốt, chế độ ăn vẫn cần rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và đủ nước.
Trong y học cổ truyền, cát căn được phối hợp với ma hoàng, quế chi, đại táo, thược dược, sinh khương và cam thảo trong bài Cát căn thang, dùng cho một số chứng cảm mạo.
Sắn dây tươi và ngó sen có thể ép lấy nước. Theo kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền, thức uống này được dùng trong một số trường hợp có biểu hiện chảy máu. Rau má tươi kết hợp bột sắn dây thường được sử dụng làm nước giải khát khi có biểu hiện nóng trong, mẩn ngứa hoặc rôm sảy.
Bột sắn dây còn có thể nấu cùng gạo tẻ thành món cháo mềm, dễ sử dụng, phù hợp với một số người cần món ăn nhẹ và dễ tiêu.
Khi sử dụng, không nên dùng quá nhiều bột sắn dây trong một lần. Người đang mắc bệnh hoặc phải uống thuốc thường xuyên cần hỏi ý kiến bác sĩ nếu muốn dùng sắn dây để chữa bệnh. Không tự áp dụng các bài thuốc dân gian nhằm xử trí tình trạng cấp cứu như rắn cắn, sốt cao kéo dài, xuất huyết hay mất nước. Nếu có triệu chứng bất thường, người bệnh cần đi khám để xác định nguyên nhân và điều trị phù hợp.
(t/h theo VOV, Sức khỏe & Đời sống)
