Xà lách là loại rau không xa lạ trong bữa ăn của người Việt. Từ chợ dân sinh, cửa hàng thực phẩm đến siêu thị, loại rau này được bán quanh năm và thường xuất hiện trong các món salad, gỏi cuốn, bánh mì, thịt nướng hoặc dùng làm rau ăn kèm.
Trong đó, xà lách lá có nhiều loại với đặc điểm chung là lá mềm, mọng nước, màu sắc từ xanh nhạt đến xanh đậm, một số giống có phần mép lá xoăn hoặc uốn lượn. Vị thanh nhẹ và khả năng kết hợp với nhiều món ăn giúp xà lách trở thành một trong những loại rau sống phổ biến.
Điều đáng chú ý là trong nghiên cứu về nhóm rau quả giàu dinh dưỡng đăng trên Preventing Chronic Disease của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), “leaf lettuce” đạt 70,73 điểm, đứng thứ 7 trong số 41 loại rau quả đáp ứng tiêu chí “powerhouse”. Đứng phía trên gồm cải xoong, cải thảo, cải cầu vồng, lá củ dền, rau bina và rau diếp xoăn.
Khoảng 30-45 ngày đã có thể thu hoạch
Một trong những ưu điểm của xà lách là thời gian sinh trưởng tương đối ngắn. Tùy giống, điều kiện thời tiết và phương pháp canh tác, nhiều loại có thể bắt đầu thu hoạch sau khoảng 30-45 ngày. Người trồng có thể thu cả cây hoặc hái dần những lá phía ngoài để sử dụng.
Tại Việt Nam, xà lách được trồng ở nhiều địa phương. Loại rau này phát triển thuận lợi trong điều kiện thời tiết mát mẻ, vì vậy những vùng có khí hậu ôn hòa như Đà Lạt từ lâu đã nổi tiếng với nhiều giống xà lách. Hiện nay, cùng với phương pháp trồng truyền thống, xà lách còn được sản xuất trong nhà màng, nhà kính và bằng phương pháp thủy canh.
Do không đòi hỏi diện tích quá lớn, xà lách cũng là loại rau được nhiều gia đình lựa chọn trồng trong chậu hoặc thùng xốp tại nhà. Sau một thời gian tương đối ngắn, người trồng đã có thể bắt đầu thu hái.
Giá xà lách trên thị trường phụ thuộc vào giống, mùa vụ, địa phương và phương pháp canh tác. Xà lách thông thường có thời điểm chỉ khoảng 20.000 đồng/kg, trong khi các loại thủy canh, hữu cơ hoặc đóng gói tại siêu thị có thể cao hơn đáng kể.
Xà lách có lợi gì cho sức khỏe?
Xà lách chứa nhiều nước nhưng vẫn cung cấp một số vitamin và khoáng chất đáng chú ý. Tùy từng giống, rau có thể cung cấp vitamin A, vitamin K, folate, vitamin C cùng một lượng chất xơ.
Vitamin A góp phần duy trì thị lực và hoạt động bình thường của hệ miễn dịch. Vitamin K cần thiết cho quá trình đông máu và tham gia duy trì sức khỏe xương. Trong khi đó, folate đóng vai trò quan trọng trong quá trình tạo tế bào mới.
Hàm lượng nước cao cùng chất xơ cũng giúp xà lách trở thành lựa chọn phù hợp để tăng lượng rau trong bữa ăn. Khi kết hợp cùng những loại rau củ khác, xà lách góp phần tạo nên khẩu phần đa dạng và bổ sung thêm chất xơ.
Để chọn xà lách tươi ngon, khi mua nên quan sát phần lá trước tiên. Rau tươi thường có lá căng, giòn, màu sắc đặc trưng của giống và không bị héo rũ. Những cây có nhiều lá vàng, mép lá chuyển nâu, dập nát hoặc xuất hiện phần nhớt nên tránh mua vì rau có thể đã để lâu hoặc bắt đầu hỏng.
Phần cuống và gốc cũng có thể giúp nhận biết độ tươi. Nên ưu tiên cây có cuống chắc, không mềm nhũn, không xuất hiện nhiều vết thâm. Với xà lách nguyên cây, phần gốc còn tươi và không bị khô quắt thường cho thấy rau mới được thu hoạch hơn.
Không nhất thiết phải chọn những cây có kích thước thật lớn. Quan trọng hơn là lá còn nguyên vẹn, không có dấu hiệu úng, sâu bệnh bất thường và không có mùi lạ.
Nếu mua rau đóng gói sẵn, nên quan sát kỹ bên trong túi. Tránh những gói có quá nhiều hơi nước đọng, lá bị nát hoặc xuất hiện dịch nhầy. Đồng thời, cần kiểm tra ngày đóng gói, hạn sử dụng và điều kiện bảo quản được nhà sản xuất hướng dẫn.
Bảo quản xà lách thế nào để lâu héo, không nhanh úng?
Xà lách chứa nhiều nước nên khá dễ héo nhưng cũng dễ úng nếu bảo quản trong môi trường quá ẩm. Nếu chưa sử dụng ngay, có thể để nguyên rau chưa rửa, loại bỏ những lá đã hỏng rồi bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh.
Một cách đơn giản là bọc rau bằng khăn giấy sạch hoặc đặt một vài tờ giấy thấm trong hộp đựng. Giấy giúp hút bớt lượng hơi ẩm dư thừa, hạn chế tình trạng lá nhanh bị nhớt. Sau đó, cho rau vào hộp hoặc túi bảo quản và đặt trong ngăn rau củ của tủ lạnh.
Nếu đã rửa xà lách, điều quan trọng là phải để rau thật ráo trước khi cất. Nước còn bám nhiều trên lá có thể khiến rau nhanh úng. Có thể dùng dụng cụ quay rau, rổ hoặc khăn giấy sạch để làm khô bớt nước rồi mới cho vào hộp kín có lót giấy thấm.
Không nên cắt nhỏ toàn bộ xà lách trước rồi mới bảo quản nếu chưa có nhu cầu sử dụng ngay. Giữ lá tương đối nguyên vẹn sẽ giúp hạn chế tổn thương bề mặt và giữ chất lượng tốt hơn. Khi thấy giấy lót trong hộp đã quá ẩm, nên thay bằng giấy khô.
Xà lách cũng không nên để quá lâu chỉ vì bên ngoài rau vẫn còn xanh. Rau tươi nên được sử dụng sớm để đảm bảo chất lượng cảm quan. Nếu lá xuất hiện mùi lạ, nhớt, mềm nhũn hoặc thâm úng nhiều thì nên bỏ.
Do xà lách thường được ăn sống, khâu sơ chế cũng cần được chú ý. Trước khi ăn, nên nhặt bỏ lá hỏng, rửa kỹ từng lá dưới vòi nước sạch và để ráo. Không cần sử dụng xà phòng hoặc chất tẩy rửa để rửa rau.
Với thời gian sinh trưởng ngắn, dễ chế biến, giá bình dân và cung cấp nhiều vi chất, xà lách là loại rau thuận tiện để bổ sung vào thực đơn hằng ngày. Thay vì xem đây là một “siêu thực phẩm”, giá trị đáng chú ý của xà lách nằm ở mật độ dinh dưỡng khá cao và khả năng kết hợp linh hoạt với nhiều nhóm thực phẩm khác trong một chế độ ăn đa dạng.
