Áo sơ mi từ lâu đã trở thành trang phục quen thuộc trong tủ đồ của cả nam giới lẫn phụ nữ. Tuy nhiên, có một điểm khác biệt khá thú vị mà không phải ai cũng để ý: Cách bố trí hàng cúc trên áo nam và áo nữ hoàn toàn ngược nhau. Cụ thể, áo nam thường có hàng cúc nằm ở vạt phải, trong khi áo nữ lại được may ở vạt trái.
Quy tắc này đã xuất hiện từ nhiều thế kỷ trước và được duy trì rộng rãi trong ngành công nghiệp thời trang cho đến ngày nay. Điều đáng nói là cách sắp xếp ấy đôi khi khiến phụ nữ gặp bất tiện khi tự cài cúc, dù phần lớn họ thuận tay phải.
Vậy tại sao hai kiểu áo lại có thiết kế trái ngược như vậy? Đằng sau chi tiết tưởng chừng nhỏ bé này là những câu chuyện lịch sử và tập quán văn hóa bắt nguồn từ châu Âu.
Thói quen mặc đồ của tầng lớp thượng lưu
Một cách lý giải phổ biến và được nhiều nhà nghiên cứu lịch sử thời trang ủng hộ nhất bắt nguồn từ thói quen ăn mặc của phụ nữ thuộc tầng lớp thượng lưu trong thế kỷ 18 và 19. Khi đó, cúc áo thường được chế tác từ những chất liệu quý hiếm, đắt tiền như ngọc trai, bạc, vàng hoặc đá quý.
Do giá thành cao, chỉ những gia đình giàu có mới có điều kiện sử dụng loại trang phục này.
Đặc biệt, phụ nữ thuộc giới quý tộc thường không tự mình mặc quần áo mà có người hầu hỗ trợ. Những bộ váy áo cầu kỳ, gồm nhiều lớp và có thiết kế phức tạp đều do các nữ hầu gái đảm nhận việc mặc và chỉnh sửa.
Vì phần lớn mọi người thuận tay phải, thợ may đã bố trí hàng cúc áo nữ ở vạt bên trái, còn hàng khuy nằm ở vạt bên phải. Cách sắp xếp này giúp người hầu đứng đối diện với chủ nhân thuận tiện hơn khi cài áo: vạt có cúc của người mặc nằm về phía tay phải của người hầu, giúp họ dễ dàng dùng tay phải cầm cúc và luồn qua lỗ khuy ở vạt đối diện.
Ngược lại, đàn ông trong giới thượng lưu thường tự mặc trang phục nên hàng cúc được đặt ở vạt phải, thuận tiện cho việc dùng tay phải cài cúc vào lỗ khuy bên trái.
Tư thế cưỡi ngựa
Phương tiện đi lại trong quá khứ cũng được cho là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến cách bố trí cúc áo. Trong nhiều thế kỷ trước, ngựa là phương tiện di chuyển phổ biến của cả nam giới và phụ nữ. Tuy nhiên, hai giới lại có cách cưỡi ngựa khác nhau, từ đó hình thành những yêu cầu riêng về thiết kế trang phục.
Nam giới thường cưỡi ngựa theo tư thế truyền thống, hai chân đặt ở hai bên thân ngựa. Khi di chuyển, họ thường hơi xoay vai trái về phía trước hoặc đi ở phía bên phải đường. Vì vậy, cách may vạt trái phủ lên vạt phải được cho là giúp hạn chế gió lạnh lùa qua khe hở giữa các hàng cúc, giữ cho cơ thể ấm hơn khi cưỡi ngựa.
Trong khi đó, phụ nữ thời xưa thường mặc váy rộng và cưỡi ngựa theo kiểu ngồi lệch sang một bên, còn gọi là side-saddle. Tư thế phổ biến là để toàn bộ thân người hướng về phía bên trái.
Khi ngựa tiến về phía trước, phần bên phải cơ thể người phụ nữ thường chịu tác động trực tiếp của gió. Do đó, cách bố trí cúc ở vạt trái, để vạt phải phủ lên trên, được cho là giúp nếp áo nằm thuận theo chiều gió, hạn chế luồng khí lạnh lọt vào bên trong trang phục.
Thói quen mang vũ khí
Thiết kế trang phục nam giới thời xưa còn được cho là chịu tác động từ kiểu dáng quân phục. Đối với các chiến binh và tầng lớp quý tộc, việc mang theo vũ khí để sẵn sàng tự vệ hoặc đối phó với những tình huống xung đột là điều rất quan trọng. Do phần lớn đàn ông thuận tay phải, họ thường đeo kiếm hoặc dao găm ở bên hông trái để thuận tiện rút vũ khí bằng tay phải.
Khi rút kiếm từ hông trái rồi đưa ngang qua ngực, phần vạt áo bên trái phủ lên vạt bên phải sẽ tạo thành một bề mặt tương đối phẳng, giúp chuôi kiếm và lưỡi kiếm ít bị mắc vào các nếp gấp của trang phục.
Ngược lại, nếu vạt phải nằm đè lên vạt trái, thao tác rút kiếm có thể khiến chuôi vũ khí vướng vào mép áo, gây bất tiện trong những tình huống cần phản ứng nhanh.
Vì vậy, cách bố trí cúc áo nam ở vạt phải, để vạt trái phủ lên trên, được cho là có thể giúp người mặc thao tác thuận lợi hơn khi rút kiếm. Đây là một trong những giả thuyết thường được nhắc đến khi lý giải mối liên hệ giữa thiết kế áo nam và trang phục quân sự trong lịch sử.
Tiện cho con bú
Dưới góc nhìn nhân học và thói quen chăm sóc trẻ nhỏ, cách bố trí vạt áo nữ còn được lý giải qua tư thế bế con của người mẹ. Theo đó, nhiều phụ nữ có thói quen dùng tay trái để đỡ lưng và đầu em bé khi bế. Nhờ vậy, tay phải thuận hơn vẫn được để trống để thực hiện những công việc khác hoặc chăm sóc con.
Trong tư thế này, đầu em bé thường tựa gần bên ngực trái của mẹ. Người mẹ có thể dùng tay phải để mở vạt áo bên phải khi cho con bú. Cách may cúc ở vạt trái, với vạt phải phủ lên trên, được cho là giúp thao tác tháo cúc và kéo vạt áo thuận tiện hơn.
Đồng thời, phần vạt còn lại vẫn có thể hỗ trợ che chắn cho em bé, hạn chế gió lạnh hoặc ánh sáng chiếu trực tiếp vào mắt.
Tiêu chuẩn hóa trong ngành may mặc
Đến thế kỷ 19, khi Cách mạng Công nghiệp diễn ra mạnh mẽ, máy may được đưa vào sử dụng rộng rãi, mở ra thời kỳ sản xuất quần áo hàng loạt. Trước đó, phần lớn trang phục đều được thực hiện thủ công nên kiểu dáng và cách bố trí cúc áo có thể khác nhau tùy thợ may, vùng miền hoặc tầng lớp xã hội.
Khi chuyển sang mô hình sản xuất công nghiệp, các nhà máy may cần xây dựng quy chuẩn thống nhất để thuận tiện cho việc thiết kế, phân loại và sản xuất trang phục.
Thay vì thay đổi những kiểu dáng đã quen thuộc với người tiêu dùng, ngành may mặc tiếp tục duy trì quy ước có từ trước: áo nam thường có hàng cúc ở vạt phải, còn áo nữ đặt cúc ở vạt trái. Dần dần, cách bố trí này trở thành một đặc điểm phổ biến của thời trang hiện đại và được duy trì cho đến ngày nay.
Việc chuẩn hóa này không chỉ giúp người công nhân dễ phân loại chi tiết áo trong quá trình may ráp, mà còn giúp người tiêu dùng thời đó dễ dàng nhận biết đâu là trang phục dành cho nam và đâu là trang phục dành cho nữ khi đi mua sắm tại các cửa hàng quần áo may sẵn.
