Vì sao mùa hè nên ăn đậu xanh, mùa đông nên bổ sung thịt dê?

Theo y học cổ truyền, lựa chọn thực phẩm phù hợp với từng mùa không chỉ giúp cơ thể thích nghi với thời tiết mà còn góp phần duy trì sức khỏe. Mùa hè nên ưu tiên các món thanh mát như đậu xanh, trong khi mùa đông có thể bổ sung thịt dê và những thực phẩm giàu năng lượng.

Chế độ dinh dưỡng không chỉ cần bảo đảm đầy đủ dưỡng chất mà còn phải phù hợp với thể trạng, độ tuổi và điều kiện thời tiết. Theo quan niệm y học cổ truyền, lựa chọn thực phẩm theo mùa là một trong những cách giúp cơ thể thích nghi với sự thay đổi của môi trường, duy trì sức khỏe.

Theo y học cổ truyền (YHCT), mỗi người có một thể chất riêng, thường được phân thành các nhóm như hàn, nhiệt, hư và thực. Vì vậy, việc lựa chọn thực phẩm cần căn cứ vào đặc điểm cơ thể thay vì áp dụng một chế độ ăn chung cho tất cả mọi người.

Chẳng hạn, người có thể chất hàn nên ưu tiên những thực phẩm mang tính ấm, kết hợp các loại gia vị như gừng, quế để hỗ trợ làm ấm cơ thể. Ngược lại, người có thể chất nhiệt có thể tăng cường rau xanh, trái cây và những thực phẩm có tính mát. Với người thuộc thể hư, chế độ ăn nên chú trọng các món có tác dụng bồi bổ. Trong khi đó, người thể thực cần lựa chọn thực phẩm phù hợp với đặc điểm hàn hoặc nhiệt của cơ thể, có thể cân nhắc những món ăn mang tính thanh nhiệt, giải độc hoặc hỗ trợ lưu thông khí huyết theo quan niệm YHCT.

images-2026-11-20t080505097-1795136727.jfif
Thịt dê giàu dinh dưỡng, có thể bổ sung vào thực đơn mùa đông với lượng phù hợp để cung cấp năng lượng cho cơ thể. Ảnh minh họa

Không chỉ phụ thuộc vào thể trạng, thực đơn hằng ngày cũng nên thay đổi theo mùa để phù hợp với điều kiện thời tiết. Vào mùa xuân, thời tiết chuyển dần từ lạnh sang ấm, cơ thể cần thích nghi với sự thay đổi của nhiệt độ. Theo YHCT, có thể bổ sung một số loại rau củ, thực phẩm có vị cay nhẹ nhằm hỗ trợ khí huyết lưu thông và điều hòa hoạt động của các tạng phủ.

Mùa hè thường có nền nhiệt cao, độ ẩm lớn, dễ khiến cơ thể mệt mỏi, mất nước. Đây là thời điểm thích hợp để sử dụng các món ăn thanh mát như cháo đậu xanh, nước đậu xanh hoặc những loại nước uống giúp bổ sung nước và hỗ trợ giải nhiệt.

Khi bước sang mùa thu, thời tiết có xu hướng hanh khô, dễ ảnh hưởng đến đường hô hấp. Vì vậy, thực đơn có thể tăng cường những thực phẩm được YHCT xem là có tác dụng thanh nhiệt, nhuận phế như lê, hồng, củ cải, ngân nhĩ, hoài sơn và hạt dẻ.

Trong khi đó, mùa đông với đặc trưng thời tiết lạnh, cơ thể cần được cung cấp đủ năng lượng để duy trì thân nhiệt và các hoạt động sống. Những thực phẩm giàu dinh dưỡng như thịt gà, giò heo, thịt bò, thịt dê, nhãn nhục và mè có thể được đưa vào thực đơn với lượng phù hợp.

Bên cạnh yếu tố thời tiết, tuổi tác cũng là tiêu chí quan trọng khi xây dựng chế độ ăn uống. Ở giai đoạn trung niên, cơ thể bắt đầu xuất hiện những thay đổi về chuyển hóa và chức năng sinh lý. Do đó, cần chú trọng bổ sung thực phẩm giàu dưỡng chất, kết hợp các loại thực phẩm có chứa chất chống oxy hóa để hỗ trợ duy trì sức khỏe.

Đối với người cao tuổi, khả năng tiêu hóa và chuyển hóa thường suy giảm theo thời gian. Vì vậy, nên ưu tiên những thực phẩm dễ tiêu, dễ hấp thu, chẳng hạn như thịt gia cầm và cá. Các loại thịt đỏ như thịt bò, thịt cừu và thịt lợn nên được sử dụng với lượng hợp lý, tùy theo tình trạng sức khỏe của từng người.

Cách chế biến và thói quen ăn uống cũng ảnh hưởng đến giá trị dinh dưỡng của bữa ăn. Theo đó, nên ưu tiên những phương pháp nấu nướng ít sử dụng dầu mỡ như hấp, luộc, nấu canh, chưng hoặc kho. Các món chiên, nướng nên hạn chế, chỉ sử dụng trong những dịp phù hợp thay vì trở thành lựa chọn thường xuyên.

Một nguyên tắc khác được YHCT đề cập là phối hợp hài hòa năm vị cơ bản gồm chua, đắng, ngọt, cay và mặn. Theo quan niệm này, mỗi vị có mối liên hệ nhất định với một tạng trong cơ thể: vị chua liên quan đến Can, vị đắng với Tâm, vị ngọt với Tỳ, vị cay với Phế và vị mặn với Thận.

images-2026-11-20t080512308-1795136727.jfif
Đậu xanh là thực phẩm có tính mát theo quan niệm y học cổ truyền, thường được sử dụng trong các món ăn mùa hè nhằm hỗ trợ thanh nhiệt, giải khát. Ảnh minh họa

Tuy nhiên, việc sử dụng bất kỳ vị nào quá mức đều không có lợi cho sức khỏe. Ăn quá mặn được cho là ảnh hưởng đến Thận, ăn quá ngọt không tốt cho Tỳ, dùng nhiều đồ cay có thể gây bất lợi cho Phế, trong khi vị đắng và vị chua nếu tiêu thụ quá nhiều cũng có thể ảnh hưởng đến Tâm và Can theo quan niệm YHCT.

Vấn đề vệ sinh thực phẩm cần được đặt lên hàng đầu trong mọi chế độ dinh dưỡng. Thực phẩm ôi thiu, nhiễm bẩn hoặc chưa được chế biến chín kỹ có thể trở thành nguồn gây bệnh. Vì vậy, cần lựa chọn nguyên liệu có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản đúng cách, ăn chín và uống nước đã đun sôi để hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn.

Ngoài việc lựa chọn món ăn, cách ăn cũng góp phần quyết định hiệu quả dinh dưỡng. Mỗi người nên hình thành thói quen ăn chậm, nhai kỹ, giữ tinh thần thoải mái trong bữa ăn. Với trẻ nhỏ và người cao tuổi, việc chia khẩu phần thành nhiều bữa trong ngày có thể giúp cơ thể tiếp nhận thức ăn thuận lợi hơn. Một chế độ ăn gồm ba bữa chính và hai bữa phụ thường được áp dụng tùy theo nhu cầu dinh dưỡng của từng đối tượng.

Trong các bữa ăn hằng ngày, bữa sáng có vai trò quan trọng vì giúp bổ sung năng lượng sau một đêm dài nghỉ ngơi, đồng thời tạo điều kiện để cơ thể bắt đầu ngày mới. Bữa sáng cần được bảo đảm đủ chất, có sự kết hợp hợp lý giữa các nhóm thực phẩm. Bên cạnh đó, nên duy trì giờ ăn ổn định, tránh bỏ bữa hoặc ăn quá muộn vào ban đêm.

Cuối cùng, nguyên tắc quan trọng trong ăn uống là điều độ, không để cơ thể rơi vào tình trạng quá đói hoặc quá no. YHCT có câu: “No quá thì hại Tỳ, đói quá thì thương Vị”, nhấn mạnh tác động không tốt của việc ăn uống thiếu kiểm soát đối với hệ tiêu hóa.

Tư tưởng này cũng thể hiện qua nguyên tắc “ngũ phần thực, tam phần lưu, nhị phần dưỡng khí”, nghĩa là chỉ nên ăn ở mức vừa đủ, dành phần còn lại cho quá trình tiêu hóa và duy trì hoạt động của cơ thể. Đây cũng là cách tiếp cận gần với quan niệm ăn uống vừa phải, không ăn quá no trong chế độ dinh dưỡng hiện đại.

Mai Hương (T/H)