Bộ Tư pháp vừa công bố hồ sơ thẩm định dự án luật Đất đai (sửa đổi), do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì soạn thảo, với nhiều điểm mới.
Theo nội dung Tờ trình dự án Luật Đất đai (sửa đổi), thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một trong những nhóm chính sách được đề xuất sửa đổi, hoàn thiện.
Theo dự thảo, Nhà nước thu hồi đất được hiểu là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người sử dụng đất, thu lại đất của người đang sử dụng hoặc đất đang được Nhà nước giao quản lý.
Đề xuất bổ sung các trường hợp thu hồi đất
Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, Luật Đất đai năm 2024 đã quy định cụ thể các trường hợp Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
Tuy nhiên, qua thực tiễn triển khai, một số nhu cầu sử dụng đất mới chưa được quy định cụ thể.
Đối với lĩnh vực quốc phòng, an ninh, Tờ trình nêu thực tế pháp luật hiện hành chưa quy định việc thu hồi đất để thực hiện một số nhiệm vụ như làm bãi tạm giữ phương tiện vi phạm, phương tiện tai nạn; xây dựng trung tâm sát hạch và cấp giấy phép lái xe.
Ở nhóm phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, cơ quan soạn thảo cũng đề xuất bổ sung một số trường hợp.
Trong đó có thu hồi đất để thực hiện các dự án công cộng như cơ sở đổi mới sáng tạo, hỗ trợ khởi nghiệp, bảo tồn thiên nhiên, công trình đê điều và hành lang bảo vệ công trình đê điều trong trường hợp phải thu hồi đất.
Dự thảo cũng hướng tới bổ sung trường hợp thu hồi đất để thực hiện điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Một nội dung đáng chú ý khác liên quan trực tiếp đến các dự án phát triển kinh tế.
Theo Tờ trình, cơ quan soạn thảo đề cập việc bổ sung trường hợp Nhà nước thu hồi đất để triển khai một số dự án phát triển kinh tế vì lợi ích quốc gia, công cộng.
Trong đó có dự án xây dựng trung tâm logistics phục vụ cảng biển, cảng hàng không, cảng thủy nội địa có quy mô sử dụng đất trên 50 ha.
Việc bổ sung các trường hợp này nhằm tạo cơ sở pháp lý cho những dự án hạ tầng, kinh tế có quy mô lớn, đồng thời bảo đảm sự thống nhất giữa pháp luật đất đai và các pháp luật chuyên ngành.
Theo Tờ trình, Luật Đất đai năm 2024 đã có nhiều nội dung mới về quy hoạch, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, giao đất, cho thuê đất và cấp giấy chứng nhận. Tuy nhiên, quá trình tổ chức thực hiện tiếp tục phát sinh những khó khăn, vướng mắc cần được xử lý trong lần sửa đổi này.
Bồi thường khi thu hồi đất: Có thể nhận đất, nhà ở hoặc tiền
Một điểm đáng chú ý trong dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) là các nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được quy định theo hướng linh hoạt hơn, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm sinh kế cho người dân.
Theo dự thảo, việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, minh bạch, kịp thời và đúng quy định pháp luật; đồng thời quan tâm đến các đối tượng chính sách xã hội và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
Về hình thức bồi thường, người có đất bị thu hồi trước hết được xem xét giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất bị thu hồi. Trường hợp không có đất để bồi thường thì thực hiện bồi thường bằng tiền.
Đáng chú ý, nếu địa phương có điều kiện về quỹ đất, quỹ nhà ở và người bị thu hồi đất có nhu cầu, dự thảo cho phép xem xét bồi thường bằng đất có mục đích sử dụng khác hoặc bằng nhà ở. Ngược lại, nếu người dân thuộc trường hợp được bồi thường bằng đất hoặc nhà ở nhưng có nhu cầu nhận tiền thì có thể được bồi thường bằng tiền.
Đây là hướng tiếp cận nhằm mở rộng lựa chọn cho người có đất bị thu hồi, thay vì chỉ tập trung vào một hình thức bồi thường.
Thiệt hại về nhà, công trình, cây trồng cũng được xem xét bồi thường
Dự thảo cũng quy định riêng về bồi thường thiệt hại đối với tài sản gắn liền với đất.
Theo đó, chủ sở hữu nhà, nhà ở, công trình xây dựng, cây trồng, vật nuôi bị thiệt hại do Nhà nước thu hồi đất được bồi thường. Đối với rừng tự nhiên và rừng trồng, việc bồi thường thực hiện theo pháp luật về lâm nghiệp.
UBND cấp tỉnh được giao ban hành đơn giá bồi thường thiệt hại đối với nhà, công trình xây dựng, cây trồng, vật nuôi phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương và phải xem xét điều chỉnh khi có biến động.
Trường hợp Nhà nước thu hồi đất làm phát sinh việc phải tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt tài sản, người có tài sản còn được bồi thường các chi phí liên quan. Nếu phải di chuyển hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất, phần thiệt hại phát sinh trong quá trình tháo dỡ, vận chuyển và lắp đặt cũng được xem xét bồi thường theo quy định của UBND cấp tỉnh.
Không được bồi thường về đất vẫn có trường hợp được bồi thường chi phí đầu tư
Dự thảo đồng thời xác định một số trường hợp không được bồi thường về đất, như đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất trong một số trường hợp; đất thuê trả tiền hằng năm; đất thuộc quỹ đất nông nghiệp công ích; đất nhận khoán để sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản; hoặc một số trường hợp đất bị thu hồi do vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, đối với một số trường hợp không được bồi thường về đất, người sử dụng đất vẫn có thể được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại.
Điều này có nghĩa việc “không được bồi thường về đất” không đồng nghĩa trong mọi trường hợp người bị thu hồi đất sẽ không nhận được bất kỳ khoản bồi thường nào. Quyền lợi còn phải xem xét dựa trên tài sản, chi phí đầu tư hợp pháp và từng trường hợp cụ thể.
Đề xuất Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm sinh kế sau thu hồi đất
Một nội dung đáng chú ý khác là dự thảo xác định Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm sinh kế cho người có đất bị thu hồi thông qua các biện pháp hỗ trợ nhằm tạo điều kiện có việc làm, thu nhập, ổn định đời sống và sản xuất.
Người có đất bị thu hồi, chủ sở hữu tài sản có thể được hỗ trợ để bảo đảm chỗ ở, ổn định đời sống, sản xuất, kinh doanh và phục hồi sinh kế.
Trong quá trình thu hồi đất, dự thảo yêu cầu phải điều tra, xác định thu nhập từ việc sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất; đồng thời tổ chức lấy ý kiến và tiếp thu ý kiến của người có đất bị thu hồi trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Chính Tờ trình dự án Luật cũng đánh giá quy định hiện hành dù đã có các chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư nhưng còn thiếu những cơ chế nhằm tái thiết cuộc sống cho người dân sau khi thu hồi đất, cũng như trách nhiệm kiểm tra, giám sát điều kiện tại khu tái định cư.
Có thể hoán đổi phần đất ở bị thu hồi sang phần đất còn lại
Một đề xuất mới đáng chú ý liên quan đến trường hợp thửa đất chỉ bị thu hồi một phần.
Theo dự thảo, nếu thuộc trường hợp Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng và người sử dụng đất có nhu cầu, họ có thể được hoán đổi phần diện tích đất ở bị thu hồi sang phần diện tích đất còn lại của chính thửa đất sau thu hồi, theo quy định cụ thể của Chính phủ.
Tờ trình của cơ quan soạn thảo cho biết pháp luật hiện hành chưa có quy định về hình thức tái định cư tại chỗ thông qua việc hoán đổi này, dù trên thực tế có thể phát sinh nhu cầu từ người dân.
Đề xuất trên nếu được thông qua có thể tạo thêm phương án bố trí chỗ ở cho người dân bị thu hồi một phần đất, đồng thời hạn chế việc phải di chuyển khỏi khu vực đang sinh sống trong những trường hợp phù hợp.
Người bị thu hồi đất ở có thể được tái định cư tại chỗ
Dự thảo quy định khu tái định cư phải được hoàn thiện đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội, đồng thời phù hợp với truyền thống văn hóa, phong tục, tập quán của cộng đồng dân cư.
Địa điểm tái định cư được ưu tiên trước hết tại đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất bị thu hồi. Nếu tại địa phương không còn quỹ đất thì mới bố trí tại khu vực khác có điều kiện tương đương.
Đặc biệt, đối với người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án xây dựng khu đô thị hoặc khu dân cư nông thôn, dự thảo đề xuất được bồi thường bằng đất ở hoặc nhà ở tại chỗ. Trong thời gian chờ bố trí đất hoặc nhà ở, người dân được bố trí nhà ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà.
Như vậy, bên cạnh việc bổ sung phạm vi các trường hợp Nhà nước thu hồi đất, dự thảo lần này còn dành nhiều nội dung cho cơ chế bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, trong đó hướng tới bảo đảm chỗ ở và sinh kế lâu dài cho người dân sau thu hồi đất.
Các nội dung trên hiện nằm trong dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi), chưa phải quy định chính thức và có thể tiếp tục được chỉnh lý trước khi được cơ quan có thẩm quyền xem xét, thông qua.
