Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2026/NQ-HĐTP, hướng dẫn áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc thù thuộc thẩm quyền của Tòa án khi giải quyết, xét xử vi phạm pháp luật về đất đai theo Nghị quyết 29/2026/QH16 của Quốc hội.
Các quy định này liên quan đến việc xử lý vi phạm pháp luật về đất đai xảy ra trước khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực, nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đối với các dự án tồn đọng, kéo dài.
Đáng chú ý, việc giảm hình phạt không được áp dụng tự động mà phải căn cứ vào tính chất vụ việc, mức độ khắc phục thiệt hại và các điều kiện cụ thể theo quy định.
Khắc phục càng nhiều thiệt hại, mức giảm hình phạt có thể càng cao
Theo khoản 4 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, khi hết thời hạn hoãn chấp hành hình phạt hoặc tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù mà người bị kết án, tổ chức, cá nhân liên quan chưa khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại, Tòa án có thể xem xét giảm hình phạt đã tuyên.
Việc xem xét được thực hiện trên cơ sở hiệu quả kinh tế - xã hội đối với địa phương, đất nước và mức độ khắc phục hậu quả thiệt hại tại thời điểm giải quyết.
Theo đó, mức giảm tối đa được xác định theo tỷ lệ khắc phục hậu quả như sau:
-
Khắc phục đến 25% hậu quả thiệt hại: Có thể được giảm tối đa 25% mức hình phạt.
-
Khắc phục trên 25% đến 50%: Có thể được giảm tối đa 50% mức hình phạt.
-
Khắc phục trên 50% đến 75%: Có thể được giảm tối đa 2/3 mức hình phạt.
-
Khắc phục trên 75% nhưng chưa khắc phục toàn bộ: Có thể được giảm tối đa 4/5 mức hình phạt.
Như vậy, người bị kết án đã khắc phục được phần lớn hậu quả thiệt hại có thể được xem xét giảm đến 80% mức hình phạt trong trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện.
Tuy nhiên, đây chỉ là mức giảm tối đa mà Tòa án có thể xem xét, không phải cứ hoàn trả một tỷ lệ thiệt hại nhất định thì đương nhiên được giảm hình phạt theo tỷ lệ tương ứng.
Trường hợp đặc biệt có thể được giảm đến 90% hình phạt
Nghị quyết cũng quy định mức giảm cao hơn đối với người bị kết án đã khắc phục được một phần hậu quả thiệt hại, đồng thời thuộc một trong các trường hợp lập công, đã quá già yếu hoặc mắc bệnh hiểm nghèo.
Cụ thể:
-
Đã khắc phục đến 25% hậu quả thiệt hại, có thể được giảm tối đa 1/3 mức hình phạt đã tuyên.
-
Đã khắc phục trên 25% đến 50%, có thể được giảm tối đa 2/3 mức hình phạt.
-
Đã khắc phục trên 50% đến 75%, có thể được giảm tối đa 3/4 mức hình phạt.
-
Đã khắc phục trên 75% nhưng chưa khắc phục toàn bộ, có thể được giảm tối đa 9/10 mức hình phạt.
Như vậy, với trường hợp đặc biệt, mức giảm cao nhất có thể lên tới 90% hình phạt đã tuyên.
Dù vậy, việc xem xét giảm hình phạt phải đáp ứng đồng thời các điều kiện theo Nghị quyết và thuộc phạm vi áp dụng của cơ chế đặc thù. Tòa án là cơ quan xem xét, quyết định mức giảm cụ thể.
Không có khả năng khắc phục thiệt hại vẫn có thể được giảm hình phạt
Một nội dung đáng chú ý khác là quy định đối với người đang chấp hành án phạt tù nhưng không có điều kiện khắc phục hậu quả thiệt hại.
Theo khoản 6 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, người đang chấp hành hình phạt tù đáp ứng các điều kiện tại khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16 nhưng không có khả năng khắc phục thiệt hại vẫn có thể được Tòa án xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù.
Trong trường hợp này, mức giảm tối đa không quá 1/4 hình phạt đã tuyên.
Việc xem xét được căn cứ vào tính chất, mức độ vi phạm, nhân thân và những tình tiết liên quan.
Người không có điều kiện khắc phục thiệt hại được hiểu là người không có tài sản, thu nhập hoặc nguồn tài chính hợp pháp khác để thực hiện nghĩa vụ khắc phục; đồng thời tổ chức, cá nhân liên quan cũng không thực hiện việc khắc phục thay cho người đang chấp hành hình phạt tù.
Quy định này tạo cơ sở để Tòa án xem xét những trường hợp thực sự không có khả năng tài chính, thay vì chỉ căn cứ vào số tiền đã hoàn trả.
Có điều kiện nhưng không khắc phục sẽ không được xét giảm
Bên cạnh việc quy định mức giảm cho từng trường hợp, Nghị quyết cũng đặt ra giới hạn rõ ràng nhằm tránh lợi dụng chính sách.
Theo khoản 7 Điều 6, người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai có khả năng, điều kiện khắc phục hậu quả thiệt hại nhưng không thực hiện thì không được xem xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù theo cơ chế của Nghị quyết 29/2026/QH16.
Điều này có nghĩa việc giảm hình phạt phải gắn với thái độ và khả năng khắc phục hậu quả thực tế.
Người có điều kiện tài chính nhưng cố tình không hoàn trả, không khắc phục thiệt hại sẽ không thuộc diện được hưởng chính sách giảm hình phạt đặc thù nêu trên.
Không áp dụng cho mọi trường hợp vi phạm đất đai
Theo hướng dẫn, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP được áp dụng trong phạm vi cơ chế đặc thù quy định tại Nghị quyết 29/2026/QH16.
Đối với một người thực hiện nhiều hành vi vi phạm trong cùng một vụ án, cơ chế đặc thù chỉ được áp dụng cho hành vi vi phạm pháp luật về đất đai nếu đủ căn cứ. Những hành vi vi phạm khác vẫn được xử lý theo quy định pháp luật.
Tương tự, trong vụ án có nhiều bị can, bị cáo, chỉ những người có hành vi vi phạm pháp luật về đất đai đáp ứng đủ điều kiện mới được xem xét áp dụng.
Đáng chú ý, đối với trường hợp dự án, công trình đã hoàn thành nhưng hậu quả thiệt hại chưa được khắc phục, nếu thuộc trường hợp được quy định cụ thể tại Nghị quyết, Tòa án không áp dụng một số biện pháp hoãn hoặc tạm đình chỉ theo cơ chế đặc thù mà tiếp tục giải quyết, xét xử và thi hành án theo quy định.
Tòa án xem xét, quyết định theo từng trường hợp
Theo khoản 5 Điều 6 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, trình tự và thủ tục xem xét giảm mức hình phạt đã tuyên được thực hiện theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự, thi hành án hình sự và thi hành án dân sự.
Các Tòa án nhân dân, Tòa án quân sự có trách nhiệm rà soát các bản án liên quan đến vi phạm pháp luật về đất đai không thuộc hành vi tham nhũng, xảy ra trước ngày 1/8/2024, để xem xét áp dụng cơ chế đặc thù khi đáp ứng đầy đủ căn cứ.
Như vậy, chính sách giảm hình phạt đối với một số trường hợp vi phạm pháp luật về đất đai được thiết kế theo hướng gắn trách nhiệm khắc phục hậu quả với việc xem xét mức hình phạt.
Người đã khắc phục một phần thiệt hại có thể được xem xét giảm hình phạt theo tỷ lệ tương ứng; trường hợp có tình tiết đặc biệt có thể được xem xét mức giảm cao hơn, nhưng không phải mọi người bị kết án về đất đai đều đương nhiên được hưởng chính sách này.
