Khi Tần Thủy Hoàng được an táng cách đây hơn 2.200 năm, ông không đơn độc bước vào thế giới bên kia. Hàng nghìn tượng chiến binh đất nung được đặt trong lăng mộ với vai trò đội quân hộ vệ nhà vua ở cõi vĩnh hằng.
Các bức tượng có kích thước gần tương đương người thật, mỗi nhân vật mang diện mạo riêng biệt. Nhiều giả thuyết cho rằng chúng được tạo hình dựa trên những người lính từng phục vụ hoàng đế khi còn sống. Tuy nhiên, danh tính của những nghệ nhân trực tiếp chế tác đội quân này vẫn là câu hỏi khiến giới nghiên cứu quan tâm.
Mới đây, một nghiên cứu do nhà khảo cổ học Xiaoxi Li thuộc Bảo tàng Di tích Lăng mộ Tần Thủy Hoàng cùng các cộng sự thực hiện đã đưa ra phát hiện đáng chú ý. Thông qua phân tích dấu vân tay còn lưu lại trên các bức tượng, nhóm nghiên cứu nhận thấy lực lượng tham gia chế tác không chỉ có nam giới trưởng thành mà còn có phụ nữ và trẻ em.
Theo nhóm nghiên cứu, những dấu vân tay được in trên đất sét khi vật liệu còn ướt và tồn tại sau quá trình nung. Trước đây, các nhà khảo cổ từng phát hiện những dấu vết này nhưng chưa có phương pháp khai thác thông tin sinh học. Nghiên cứu của Li được xem là công trình đầu tiên phân tích các dấu vân tay nhằm tìm hiểu đặc điểm của những người thợ chế tác.
“Những phát hiện này thách thức giả định lâu nay rằng việc sản xuất đội quân đất nung hoàn toàn dựa vào sức lao động của nam giới trưởng thành. Đây là bằng chứng sinh học định lượng đầu tiên cho thấy lực lượng lao động đa dạng, bao gồm cả phụ nữ và trẻ em”, Li cho biết trong nghiên cứu công bố trên Journal of Cultural Heritage.
Dấu vân tay hé lộ lực lượng lao động đa dạng
Quy mô đồ sộ của đội quân đất nung phần nào cho thấy khối lượng công việc khổng lồ mà những người thợ phải đảm nhận. Công trình có khoảng 8.000 tượng người kích thước gần bằng người thật, 130 cỗ xe ngựa được kéo bởi 520 con ngựa và khoảng 150 tượng ngựa kỵ binh.
Trước đây, các nghiên cứu chủ yếu tập trung tìm hiểu kỹ thuật chế tác và cách thức tổ chức sản xuất công trình này. Thông tin về những nghệ nhân tham gia còn khá hạn chế, chủ yếu được suy đoán từ ký hiệu trên sản phẩm tại các xưởng, như chữ “Công” (宫) hoặc “Hàm Dương” (咸阳), cùng sự khác biệt trong thành phần đất sét.
Những dữ liệu này cho thấy các bộ phận cơ thể của tượng có thể được sản xuất tại những xưởng riêng biệt. Tuy nhiên, danh tính và đặc điểm của lực lượng lao động vẫn chưa được xác định rõ.
Để tìm hiểu vấn đề, nhóm của Li tập trung khảo sát dấu vân tay trên các tượng chiến binh bằng gốm tại một khu vực khai quật thuộc quần thể lăng mộ.
Các nhà nghiên cứu chụp ảnh những dấu vân tay còn lưu lại, sau đó lựa chọn các dấu không bị biến dạng hoặc bào mòn để phân tích. Hình ảnh tiếp tục được xử lý kỹ thuật số nhằm làm rõ các đường vân và rãnh, phục vụ việc đo đạc.
Sau khi loại bỏ những dấu vân tay trùng lặp trên cùng một bộ phận cơ thể của tượng, nhóm nghiên cứu thu được 79 dấu vân tay trên 36 bức tượng.
Phần lớn dấu vân tay được tìm thấy ở đầu và cánh tay, có thể xuất hiện trong quá trình người thợ gắn các bộ phận này vào thân tượng. Một số dấu khác nằm trên những chi tiết áo giáp như đinh tán và đai lưng được ép lên bề mặt đất sét.
Phân tích hình ảnh phóng đại, các nhà khoa học nhận thấy một số dấu vân tay có đặc điểm phù hợp với người lao động không phải nam giới trưởng thành.
Manh mối quan trọng nằm ở khoảng cách giữa các đường vân. Khi cơ thể phát triển, khoảng cách này thường tăng lên. Vì vậy, dấu vân tay có khoảng cách đường vân hẹp hơn có thể thuộc về người trẻ tuổi.
Tuy nhiên, phương pháp phân tích vẫn có những hạn chế. Hình thái của một số dấu vân tay có thể phù hợp với cả bé trai chưa trưởng thành và phụ nữ trưởng thành. Ngoài ra, đất sét có thể co lại trong quá trình khô và nung, khiến dấu vân tay cũng thay đổi kích thước. Mức độ ảnh hưởng của hiện tượng này hiện chưa được xác định rõ.
Vị trí dấu vân tay cũng cung cấp thêm một số thông tin về quá trình chế tác. Theo nhóm nghiên cứu, những người ít kinh nghiệm có thể dễ để lại dấu vết trên tượng hơn do chưa thành thạo việc làm nhẵn bề mặt đất sét sau khi gắn đầu và cánh tay vào thân.
Phụ nữ chiếm gần 33% số dấu vân tay được phân tích
Kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ 45% số dấu vân tay được xác định có khả năng thuộc về nam giới trưởng thành, thấp hơn đáng kể so với giả định trước đây.
Trong khi đó, gần 33% dấu vân tay được cho là thuộc về phụ nữ trưởng thành. Khoảng 22% còn lại có khả năng thuộc về trẻ em dưới 15 tuổi. Đây là độ tuổi được xem là ngưỡng trưởng thành tại Trung Quốc thời kỳ đó.
Nhóm nghiên cứu nhận định những trẻ em này có thể là người học việc, tham gia quá trình chế tác để học nghề từ các nghệ nhân có kinh nghiệm.
Giả thuyết này được củng cố bởi những văn bản pháp luật thời nhà Tần còn lưu giữ, trong đó đề cập thời gian đào tạo cần thiết để người học việc đạt đến trình độ được công nhận là nghệ nhân.
Đáng chú ý, giả định rằng chỉ nam giới trưởng thành tham gia chế tác các tượng đất nung cũng không hoàn toàn phù hợp với những tư liệu lịch sử khác. Một số dòng chữ khắc trên đồ sơn mài cùng thời kỳ từng ghi nhận hoạt động lao động của phụ nữ, bé trai và bé gái.
Dù mang lại nhiều thông tin mới, nghiên cứu vẫn chưa thể xác định chính xác thành phần lao động của toàn bộ đội quân đất nung.
Nguyên nhân là nhóm nghiên cứu mới chỉ khảo sát một phần nhỏ số tượng trong quần thể lăng mộ. Do đó, tỷ lệ phân bố dấu vân tay được phân tích chưa chắc đại diện cho toàn bộ lực lượng tham gia chế tác công trình kéo dài hơn 10 năm này.
Các nhà khoa học cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu những bức tượng còn lại để có thêm dữ liệu về danh tính và đặc điểm của những người thợ.
