Tháng 2/2023, các nhà nghiên cứu phát hiện một bức tượng moai nằm ngửa giữa những bụi lau sậy trên nền hồ khô cạn tại Rapa Nui, còn gọi là đảo Phục Sinh.
Bức tượng cao khoảng 1,5 m, có kích thước khá khiêm tốn so với những tượng đá nổi tiếng trên hòn đảo này. Tuy nhiên, điều khiến giới khảo cổ đặc biệt chú ý là vị trí phát hiện: lòng hồ bên trong Rano Raraku, miệng núi lửa từng là nơi cư dân bản địa chế tác nhiều bức tượng moai.
Theo Terry Hunt, nhà khảo cổ học kiêm giáo sư nhân chủng học tại Đại học Arizona (Mỹ), đây là một bức tượng đã hoàn thiện, vốn được chế tác để đặt trên nền tảng nghi lễ ahu. Những nền tảng này được sử dụng làm nơi trưng bày các tượng moai.
Ông Hunt cho biết bức tượng được tạc từ lớp đá gốc ở những vách núi lửa gần đó, sau đó được đưa đến vị trí phát hiện. Chia sẻ trên chương trình Good Morning America, nhà khảo cổ nhấn mạnh đây là lần đầu tiên một bức tượng moai được tìm thấy trong lòng hồ khô cạn hoặc khu vực từng là hồ nước tại Rano Raraku.
Không chỉ gây chú ý bởi vị trí khác thường, bức tượng còn khiến các nhà nghiên cứu quan tâm vì kích thước tương đối nhỏ. Ông Hunt nhận định tác phẩm có thể được chế tác trong giai đoạn đầu, sau khi người Polynesia định cư trên đảo vào khoảng năm 1200 và trước khi người châu Âu đặt chân đến đây năm 1722.
Theo giả thuyết của chuyên gia, những bức tượng moai nhỏ vẫn có thể xuất hiện ở các giai đoạn muộn hơn, nhưng các tác phẩm có kích thước lớn nhất nhiều khả năng được chế tác sau thời kỳ đầu.
Nếu còn những bức tượng nhỏ có niên đại sớm khác bị chôn vùi dưới nền hồ, giới khảo cổ có thể so sánh chúng với các tác phẩm ra đời về sau để tìm hiểu quá trình phát triển của nghệ thuật điêu khắc trên đảo.
Tuy nhiên, hơn 3 năm sau phát hiện, niên đại chính xác của bức tượng vẫn chưa được xác định. Các nhà nghiên cứu cũng chưa rõ liệu bên dưới lớp trầm tích của lòng hồ còn có những bức tượng tương tự hay không. Ông Hunt cho biết chưa có cuộc khảo sát tiếp theo nào được triển khai.
Những bức tượng bị chôn vùi có thể hé lộ lịch sử Rapa Nui
Năm 2023, ông Hunt từng đề xuất sử dụng công nghệ radar xuyên đất để tìm kiếm các bức tượng moai hoặc dấu tích kiến trúc bị chôn vùi, đặc biệt tại khu vực lòng hồ.
Tuy nhiên, hiện nay, ông đánh giá khả năng tìm thấy tượng đá trong những lớp đất đá vụn hình thành từ hoạt động khai thác đá tại Rano Raraku cao hơn so với việc phát hiện chúng bên dưới nền hồ.
“Gần như chắc chắn có những bức tượng bị chôn vùi trong các lớp đá vụn và đất đào lên từ hoạt động khai thác đá tại Rano Raraku. Có thể còn những bức tượng khác nằm dưới lớp trầm tích của lòng hồ”, ông Hunt nhận định.
Nếu tìm thấy thêm các bức tượng, giới nghiên cứu có thể thu thập được nhiều dữ liệu quan trọng về lịch sử chế tác tượng moai. Đặc biệt, trong trường hợp các tác phẩm có niên đại sớm, hình dáng và vị trí của chúng có thể cung cấp manh mối về kỹ thuật điêu khắc cũng như hoạt động của cư dân bản địa quanh khu vực hồ.
Theo ông Hunt, những bức tượng bị chôn vùi có thể được phân tích kết hợp với các kết quả xác định niên đại bằng phương pháp carbon phóng xạ. Qua đó, các nhà khoa học có thêm cơ sở để làm rõ thời điểm và quy mô hoạt động khai thác đá trong giai đoạn đầu tại Rano Raraku.
Bên cạnh đó, sự khác biệt về hình dáng, tỷ lệ và phong cách chạm khắc giữa các bức tượng cũng có thể giúp nhận diện những thay đổi trong nghệ thuật điêu khắc qua từng thời kỳ.
Nghiên cứu mới từng thay đổi cách nhìn về lịch sử đảo Phục Sinh
Trước đây, ông Hunt cùng các cộng sự đã thực hiện nhiều nghiên cứu góp phần điều chỉnh những nhận định về lịch sử Rapa Nui.
Một trong những phát hiện đáng chú ý của nhóm là bằng chứng thách thức quan điểm cho rằng cư dân trên đảo đã ngừng xây dựng các công trình tượng đài sau khi xã hội suy tàn, trước thời điểm người châu Âu xuất hiện.
Nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí Journal of Archaeological Science tập trung phân tích trình tự xây dựng các nền tảng ahu tại 11 địa điểm. Nhóm nghiên cứu kết hợp dữ liệu định tuổi bằng carbon phóng xạ, bằng chứng khảo cổ từ các công trình và ghi chép của những người châu Âu từng ghé thăm hòn đảo.
Kết quả cho thấy cư dân Rapa Nui vẫn tiếp tục xây dựng và sử dụng các công trình tượng đài trong ít nhất 150 năm sau năm 1600. Phát hiện này trái ngược với giả thuyết cho rằng xã hội trên đảo đã sụp đổ trước thời điểm đó.
Nếu những bức tượng nằm dưới lòng hồ được tìm thấy và xác định có niên đại sớm, chúng có thể bổ sung những dữ liệu còn thiếu về giai đoạn hình thành truyền thống điêu khắc moai. Qua đó, các nhà khoa học có cơ hội tái dựng rõ hơn quá trình cư dân trên đảo phát triển nghệ thuật chế tác tượng đá qua nhiều thế hệ.
Dù tiềm năng nghiên cứu rất lớn, việc tìm kiếm và khai quật các bức tượng bị chôn vùi tại Rano Raraku không đơn giản.
Ông Hunt cho biết, khả năng tiến hành khai quật tại khu vực mỏ đá là rất thấp do những yêu cầu bảo tồn và quan điểm của cư dân trên đảo đối với địa điểm có ý nghĩa văn hóa, lịch sử đặc biệt này.
Thay vào đó, các nhà khoa học có thể sử dụng phương pháp khảo sát địa vật lý để xác định vị trí những bức tượng nằm dưới lòng đất mà không cần đào xới hay làm xáo trộn hiện trạng.
Tuy nhiên, phương pháp này chỉ giúp lập bản đồ các cấu trúc bị chôn vùi, không thể xác định chính xác niên đại hoặc cung cấp những chi tiết chạm khắc cần thiết để nghiên cứu quá trình phát triển nghệ thuật.
Muốn giải mã đầy đủ những bí ẩn đó, các nhà khảo cổ vẫn cần tiếp cận trực tiếp hiện vật. Trong khi đó, công tác bảo tồn lại đặt ra những giới hạn nhất định.
