Tại Nhật Bản, ngành đường sắt từ lâu đã áp dụng một kỹ thuật đặc biệt để đảm bảo độ chính xác gần như tuyệt đối trong vận hành. Phương pháp này có tên Shisa Kanko, nghĩa là “chỉ tay và gọi tên”, yêu cầu nhân viên không chỉ quan sát mà còn phải chỉ trực tiếp vào tín hiệu, điểm dừng hoặc thiết bị, đồng thời đọc to trạng thái của chúng.
Theo nghiên cứu năm 1994 của Railway Technical Research Institute, việc thực hành kỹ thuật này giúp giảm tới gần 85% các sự cố do lỗi con người. Điều đáng chú ý là hiệu quả không đến từ công nghệ phức tạp, mà từ cách con người chủ động tương tác với hành động của chính mình.
Nguyên lý của Shisa Kanko nằm ở việc kích hoạt đồng thời nhiều giác quan trong một thao tác đơn giản. Thay vì chỉ “nghĩ trong đầu” rằng đã khóa cửa hay tắt bếp, người thực hiện sẽ vừa chỉ tay, vừa nói thành tiếng, vừa quan sát và nghe lại chính lời mình nói. Sự kết hợp này giúp não bộ chuyển từ trạng thái tự động sang trạng thái chú ý có ý thức.
Theo nhà trị liệu Joy Gallon thuộc Thriveworks, phương pháp này kích hoạt đồng thời thị giác, xúc giác, thính giác và ngôn ngữ, từ đó tăng lưu lượng máu đến thùy trán, khu vực chịu trách nhiệm cho tư duy logic và kiểm soát hành vi. Khi nhiều giác quan cùng tham gia, thông tin sẽ được ghi nhớ rõ ràng hơn thay vì trôi qua như một thói quen vô thức.
Chuyên gia quản lý thời gian Anna Dearmon Kornick cho rằng phần lớn các hành động hằng ngày của con người đều diễn ra theo quán tính. Khi não bộ quen với một chuỗi hành vi lặp lại, nó sẽ tiết kiệm năng lượng bằng cách “tự động hóa” và không ghi lại ký ức cụ thể. Điều này lý giải vì sao nhiều người rời nhà nhưng không chắc mình đã khóa cửa hay chưa, dù hành động đó vừa diễn ra vài phút trước.
Việc đưa thêm một yếu tố “không quen thuộc” như chỉ tay, nói to hoặc tạo âm thanh sẽ buộc não bộ phải chú ý trở lại. Chuyên gia năng suất Rashelle Isip nhận định rằng những hành động mang tính vật lý như vậy giúp chuyển suy nghĩ từ mức trừu tượng sang hành động cụ thể, khiến ký ức được ghi dấu sâu hơn.
Phương pháp này đặc biệt hữu ích với những người mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý, thường được gọi là ADHD. Nhà trị liệu Billy Roberts cho biết việc kích hoạt nhiều giác quan giúp não bộ của nhóm đối tượng này tham gia tích cực hơn vào hành vi, từ đó cải thiện khả năng tập trung và ghi nhớ.
Ngoài ra, chuyên gia tâm lý Terry Matlen cũng gợi ý có thể biến tấu kỹ thuật để tăng hiệu quả. Thay vì chỉ nói, người dùng có thể hát một giai điệu ngắn, gõ nhẹ vào cổ tay hoặc tạo ra các tín hiệu âm thanh khác. Những kích thích này giúp giải phóng dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực và sự chú ý, qua đó hỗ trợ não bộ hoạt động hiệu quả hơn.
Trong đời sống thường ngày, Shisa Kanko có thể được áp dụng vào nhiều tình huống quen thuộc. Khi rời khỏi nhà, bạn có thể chỉ vào tay nắm cửa và nói to “đã khóa cửa”, hoặc chỉ vào ổ điện và xác nhận “đã rút điện”. Việc này giúp loại bỏ cảm giác nghi ngờ và tránh phải quay lại kiểm tra nhiều lần.
Tương tự, trước khi ra ngoài, bạn có thể chỉ vào ví, chìa khóa hoặc điện thoại và gọi tên từng món đồ. Hành động này giúp não bộ ghi nhớ rõ ràng hơn những gì bạn đã mang theo, hạn chế tình trạng quên đồ. Trong công việc, việc nói to “đã gửi email” hoặc ghi chú nhanh cũng giúp neo lại thông tin trong trí nhớ.
Kỹ thuật này còn có thể hỗ trợ kiểm soát căng thẳng. Khi cảm thấy choáng ngợp, việc chỉ và gọi tên 5 đồ vật xung quanh sẽ giúp bạn quay lại với hiện tại, giảm bớt vòng xoáy suy nghĩ tiêu cực. Đây cũng là một dạng ứng dụng của kỹ thuật “tiếp đất” trong tâm lý học.
Các chuyên gia khuyến nghị để phương pháp không trở nên nhàm chán, người dùng nên thay đổi cách thực hiện theo thời gian, như đổi câu lệnh, đổi tay chỉ hoặc kết hợp thêm âm thanh. Sự thay đổi này giúp não bộ duy trì trạng thái tỉnh táo và tránh quay lại chế độ tự động ban đầu.
Từ một quy trình an toàn trong ngành đường sắt, Shisa Kanko đang dần trở thành một công cụ đơn giản nhưng hiệu quả để cải thiện trí nhớ trong đời sống hiện đại. Trong bối cảnh nhiều người thường xuyên rơi vào trạng thái đãng trí, việc “chỉ và gọi” có thể là cách nhỏ nhưng đủ để giữ cho não bộ luôn tỉnh táo.
